Mapy siedlisk leśnych: jak czytać typy i dobrać gatunki do stanowiska

Czym są mapy siedlisk leśnych i po co się je stosuje

Mapa siedlisk leśnych to jedno z najważniejszych narzędzi w gospodarce leśnej. Pokazuje nie tyle to, co rośnie w danym miejscu dzisiaj, ale potencjał siedliska – jakie gatunki drzew, przy odpowiednim prowadzeniu, mogą tam rosnąć najlepiej, osiągać największą produkcję i mieć najwyższą stabilność zdrowotną.

Dla leśnika, właściciela lasu czy rolnika planującego zalesienie, umiejętność czytania mapy siedlisk leśnych oznacza możliwość dobrania gatunków do rzeczywistych warunków przyrodniczych, a nie „na oko”. Chroni to przed kosztownymi błędami – nasadzeniami, które po kilkunastu latach słabną, zamierają lub wymagają ciągłych poprawek.

Mapy siedlisk leśnych tworzy się na podstawie kompleksowych badań glebowych, roślinności wskaźnikowej, stosunków wodnych oraz klimatu lokalnego. Zapisane są często dość skrótowo (np. Bśw, LMśw, Lśw, OLB, Lw), a ich poprawne zrozumienie wymaga znajomości systemu typów siedliskowych lasu stosowanego w Polsce.

Różnica między mapą siedlisk a zwykłą mapą leśną

Zwykła mapa leśna pokazuje podział na wydzielenia, drogi, linie oddziałowe, czasem aktualny skład gatunkowy drzewostanów. Mapa siedlisk leśnych idzie krok dalej – pokazuje typ siedliskowy lasu, czyli przyrodnicze możliwości każdego fragmentu powierzchni. To, co dziś jest borem sosnowym, może w rzeczywistości być siedliskiem lasu mieszanego, a nawet lasu liściastego – mapa siedlisk to pokaże.

Takie podejście jest kluczowe przy przebudowie drzewostanów, zmianie składu gatunkowego, odnawianiu po zrębach czy planowaniu dolesień. Nie dobiera się gatunków „pod to, co rosło dotychczas”, lecz „pod to, co siedlisko jest w stanie utrzymać w perspektywie dziesiątek lat”.

Dlaczego typ siedliskowy jest ważniejszy niż aktualny drzewostan

Aktualny drzewostan jest wynikiem działań człowieka, historii użytkowania i często kompromisów ekonomicznych. Siedlisko jest stabilnym tłem – zmienia się znacznie wolniej. Dobieranie gatunków do siedliska zamiast do obecnego drzewostanu:

• zmniejsza ryzyko zamierania drzew w czasie suszy,
• pozwala lepiej wykorzystać potencjał produkcyjny gleby,
• zwiększa odporność drzewostanów na wiatr, śniegołomy, owady i choroby,
• ułatwia uzyskanie stabilnych, mieszanych drzewostanów o większej bioróżnorodności.

W praktyce oznacza to, że na siedlisku żyznym, nawet jeśli historycznie rosła czysta sosna, przy przebudowie celuje się w skład mieszany z dużym udziałem gatunków liściastych, które mają tam przewagę ekologiczną.

System typów siedliskowych lasu – podstawy oznaczeń

Polski system typów siedliskowych lasu opiera się na kilku podstawowych grupach: bory (B), lasy mieszane (LM) i lasy (L), z rozróżnieniem na siedliska świeże, wilgotne, bagienne, a także ubogie lub żyzne. Zrozumienie tego języka to klucz do czytania map siedlisk leśnych.

Podstawowe grupy: B, BM, LM, L

Oznaczenia literowe na mapach siedlisk wskazują ogólny charakter siedliska:

• B – bór, siedlisko z natury ubogie, najczęściej na piaskach; dominuje sosna, świerk, czasem brzoza.
• BM – bór mieszany, siedlisko nadal ubogie, ale z większym potencjałem dla domieszki gatunków liściastych i innych iglastych.
• LM – las mieszany, siedlisko średnio żyzne; dobre dla mieszanek sosna–dąb–buk–brzoza, z wieloma wariantami.
• L – las, siedlisko żyzne lub bardzo żyzne; preferowane gatunki liściaste: buk, dąb, grab, klon, lipa, jesion (zależnie od wilgotności).

Przykładowo: Bśw to bór świeży, LMw – las mieszany wilgotny, a Lśw – las świeży.

Określenia wilgotności: świeży, wilgotny, bagienny

Drugi człon oznaczenia mówi o stosunkach wodnych na siedlisku. Najczęściej spotykane są:

• św – świeże, siedlisko bez silnych skrajności; ani przesuszone, ani trwale podmokłe. Najbardziej rozpowszechnione w Polsce.
• w – wilgotne, z wysokim poziomem wody gruntowej, często z okresowym zabagnieniem lub zastojami wody.
• b – bagienne, siedlisko trwale zbyt mokre, z obecnością torfu, mszarów, roślin torfowiskowych; specyficzne wymagania dla gatunków drzew.

Istnieją również typy takie jak suche (np. Bs – bór suchy), ale w praktyce lasów prywatnych częściej spotyka się świeże i wilgotne siedliska.

Przykładowa tabela typów siedliskowych

Dla uporządkowania podstawowych typów siedlisk leśnych w Polsce przydaje się proste zestawienie:

Jak czytać mapę siedlisk leśnych w praktyce

Mapa siedlisk leśnych zwykle jest warstwą na mapie leśnej lub geodezyjnej. Wydzielenia opisane są symbolami typów siedliskowych, często w rogu lub przy granicy wydzielenia. Często pojawiają się dodatkowe oznaczenia bonitacji, kategorii ochronnych czy serii glebowych, ale podstawą jest symbol typu siedliskowego lasu.

Odczytywanie symboli i legendy

Pierwszym krokiem jest zapoznanie się z legendą mapy. W legendzie powinny znaleźć się:

• pełne nazwy typów siedlisk leśnych odpowiadające skrótom (np. Bśw – bór świeży),
• oznaczenia barwne lub szrafury przypisane do poszczególnych typów,
• ewentualne podtypy lub warianty (np. Bśw₀, Bśw₁ – różnice w żyzności lub wilgotności),
• inne oznaczenia przyrodnicze (np. siedliska łęgowe, torfowiska, użytki ekologiczne).

Na mapach Lasów Państwowych oznaczenia typów siedliskowych są znormalizowane, ale w starszych opracowaniach lub na mapach tworzonych lokalnie mogą pojawiać się różnice w zapisie, np. LMśf zamiast LMśw. Zawsze trzeba opierać się na legendzie do konkretnej mapy.

Granice między typami siedlisk – jak je interpretować

Granice typów siedlisk na mapie są z konieczności uproszczeniem. W terenie przejście między LMśw a Lśw czy między Bśw a BMśw jest stopniowe, nie jest to linia „jak nożem cięta”. Jednak przy planowaniu zalesień i doborze gatunków warto traktować te granice poważnie:

• w pobliżu granic siedlisk można stosować mieszanki przejściowe gatunków – dostosowane do obu typów,
• przy długich wąskich pasach siedlisk (np. w dolinkach) trzeba unikać „uśredniania” i sadzenia jednego składu na całości – inaczej część nasadzeń będzie stale cierpieć od suszy lub zalewania,
• czasem warto w terenie skorygować mapę, gdy wyraźnie nie zgadza się z rzeczywistością (np. zmiana stosunków wodnych przez melioracje lub ich likwidację).

Doświadczony praktyk, patrząc na glebę, roślinność runa i ukształtowanie terenu, potrafi zobaczyć, czy linia na mapie dobrze oddaje rzeczywistość. Jeśli różnice są znaczne, warto rozważyć korektę siedliska w konsultacji ze specjalistą.

Łączenie mapy siedlisk z obserwacjami terenowymi

Najpewniejsze decyzje o doborze gatunków zapadają, gdy mapa siedlisk leśnych łączona jest z oceną terenową. Kilka elementów, na które warto zwrócić uwagę:

• Profil glebowy – głębokość próchnicy, typ gleby (piasek luźny, piasek gliniasty, glina, ił), obecność poziomów iluwialnych, stagnowanie wody.
• Rośliny wskaźnikowe – borówka czernica, wrzos, śmiałek darniowy, trawy, paprocie, mchy, gatunki torfowiskowe; ich skład potrafi bardzo precyzyjnie „mówić” o siedlisku.
• Rzeźba terenu – obniżenia, stoki, wierzchowiny; miejsca, gdzie spływa woda, miejsca okresowego zastoiska.
• Historia użytkowania – orka głęboka, nasypy, wyrobiska, melioracje – wszystko to mogło modyfikować warunki siedliskowe powierzchniowo.

Jeśli mapa wskazuje np. typ LMśw, ale w terenie widoczny jest głęboki poziom próchniczny, bogate runo leśne z gatunkami żyznymi (żywiec, zawilec, marzanka) i brak cech gleb ubogich, możliwe, że rzeczywiste siedlisko bliższe jest Lśw. Taka informacja powinna zmienić podejście do doboru gatunków, zwłaszcza liściastych.

Dobór gatunków drzew do głównych grup siedlisk leśnych

Typ siedliskowy jest punktem wyjścia, ale praktyczny dobór gatunków musi uwzględniać również cel gospodarczy, stan sąsiednich drzewostanów, klimat lokalny i ryzyko zagrożeń. Poniżej przegląd najczęstszych typów siedlisk z przykładowymi, praktycznymi rekomendacjami.

Bory suche i świeże (Bs, Bśw)

To siedliska o najbardziej ograniczonym wyborze gatunków. Gleby są ubogie, najczęściej piaski, próchnicy jest mało, a wody gruntowe głębokie. Skład runa zdominowany jest przez wrzos, borówkę czernicę, mchy, czasem porosty.

Gatunki podstawowe:

• sosna zwyczajna – główny gatunek produkcyjny, dobrze znosi ubóstwo gleb i susze,
• brzoza brodawkowata – jako domieszka, szczególnie na płytkich piaskach, poprawia glebę, daje przerywkę,
• świerk – tylko lokalnie, w chłodniejszych mikroklimatach i przy lepszym uwilgotnieniu, ogromne ryzyko zamierania na suchych piaskach.

Gatunki niezalecane lub bardzo ryzykowne na Bśw:

Bory mieszane świeże (BMśw) – przejście między borem a lasem mieszanym

Na BMśw gleby są wciąż stosunkowo ubogie, ale już nie tak ekstremalnie jak w borach sosnowych. Pojawia się więcej frakcji ilastych, nieco grubsza warstwa próchnicy, częściej też mozaika mikroobniżeń. W runie, obok borówki i wrzosu, można trafić na trawy, paprocie, czasem pojedyncze gatunki żyźniejsze.

Gatunki podstawowe:

• sosna zwyczajna – nadal główny gatunek, stabilny i sprawdzony,
• dąb szypułkowy lub bezszypułkowy – jako drugi, ważny składnik, wprowadzany pasami lub grupami,
• brzoza brodawkowata – domieszka pionierska, szczególnie przy odnowieniach po zrębach lub klęskach,
• świerk – ostrożnie, najlepiej gniazdowo, na chłodniejszych, bardziej wilgotnych miejscach.

Pożądane domieszki, które stopniowo podnoszą żyzność i stabilność drzewostanu:

• grab – na lepszych fragmentach siedliska, zwykle w pobliżu przejść w kierunku lasu mieszanego świeżego,
• modrzew europejski – pojedyncze grupy w miejscach z głębszą glebą; wymaga starannego zabezpieczenia przed zwierzyną,
• jarząb pospolity, lipa drobnolistna – drobne domieszki podnoszące walory przyrodnicze i krajobrazowe.

Ryzykowne są intensywne nasadzenia buka czy jesionu – na dużej części BMśw będą cierpieć od suszy i niskiej zasobności. Jeśli już się pojawiają, to raczej lokalnie, tam gdzie w praktyce siedlisko bliższe jest LMśw.

Lasy mieszane świeże (LMśw) – uniwersalne, ale z pułapkami

LMśw to w Polsce jedna z najczęstszych grup siedlisk prywatnych. Gleby średnio żyzne, wilgotność umiarkowana, profil glebowy dość głęboki, często mozaika piasków gliniastych i glin. Dobrze czują się tutaj zarówno iglaste, jak i wiele liściastych.

Gatunki główne (szkielet drzewostanu):

• sosna – nadal pewny gatunek, choć nie musi dominować w takim samym stopniu jak na borach,
• dąb szypułkowy/bezszypułkowy – jeden z filarów produkcji drewna wartościowego,
• buk – w wielu regionach bardzo perspektywiczny, dobrze rośnie na LMśw, jeśli nie jest zbyt sucho.

Domieszki liściaste, które z czasem poprawiają glebę i strukturę drzewostanu:

• grab – dobrze znosi lekkie zacienienie, tworzy drugą warstwę,
• klon zwyczajny, jawor (lokalnie) – na lepszych fragmentach siedliska,
• lipa, brzoza, jarząb – zwiększają różnorodność, stanowią bazę pokarmową dla owadów i ptaków.

Gatunki iglaste jako uzupełnienie:

• świerk – tylko w chłodniejszych regionach i przy braku długich letnich susz; w przeciwnym razie wysokie ryzyko kornika i zamierania,
• modrzew – wymaga pełnego światła, nadaje się na domieszki gniazdowe,
• jodła (na południu, w wyżynach i górach) – w cieniu sosny i buka, stabilizuje drzewostan.

Praktyczna uwaga: na LMśw z wyraźnym spadkiem i płytkim poziomem wody, lepiej ograniczyć buk lub zadbać o jego sadzenie w półcieniu i z większą rozstawą. Na wierzchowinach bardziej narażonych na wiatr i przesychanie, buk przegrywa z dębem i sosną.

Lasy mieszane wilgotne (LMw) – siedliska „na pograniczu wody”

W LMw poziom wody gruntowej jest wyższy, pojawiają się miejscowe zastoiska, a gleba bywa okresowo przesycona wodą. W runie znajdziemy turzyce, paprocie, czasem trzcinnik, rośliny wilgociolubne. Drzewostany jednowarstwowe sosnowe zwykle nie wykorzystują w pełni potencjału tych siedlisk.

Podstawowe gatunki:

• olsza czarna – dobrze znosi okresowe zalewanie, szybko rośnie, poprawia glebę dzięki symbiozie z bakteriami wiążącymi azot,
• jesion wyniosły – wciąż wartościowy, choć obciążony ryzykiem chorób (zamieranie jesionu); sensowny jako domieszka, nie jako jedyny gatunek,
• dąb szypułkowy – dobrze radzi sobie na glebach wilgotnych, jeśli woda nie zalega zbyt wysoko przez większą część roku,
• sosna – szczególnie na nieco wyżej położonych fragmentach i przy słabszej stagnacji wody.

Dobra domieszka dla stabilizacji i zróżnicowania:

• brzoza omszona – w obniżeniach, na granicy z typami bagiennymi,
• wiśnie ptasie, czereśnie – na wyniesieniach, w mozaice mikrosiedlisk,
• klon jesionolistny – tylko w charakterze kontroli (usuwania), bo jest gatunkiem obcym i inwazyjnym, często pojawiającym się spontanicznie na LMw.

Na LMw trzeba bardzo dokładnie obejrzeć mikrorelief. Ten sam wydział na mapie może mieć jednocześnie małe pagórki (idealne dla dębu i sosny) oraz niecki, w których lepiej sprawdzi się olsza i brzoza omszona. Sadzenie „jednej recepty” na całość zwykle kończy się wypadaniem części sadzonek.

Lasy świeże i wilgotne (Lśw, Lw) – najlepsze miejsca dla lasów liściastych

Na Lśw i Lw gleby są żyzne, głębokie, często z wyraźnymi poziomami próchnicznymi i iluwialnymi. W runie pojawiają się rośliny żyznych lasów: zawilce, marzanki, żywce, ziarnopłony, liczne gatunki traw i paproci. Potencjał produkcyjny jest wysoki, ale jednocześnie rośnie ryzyko, że niektóre «modne» gatunki będą przesadnie forsowane.

Główne gatunki dla Lśw:

• buk – kluczowy gatunek dla wielu regionów, wrażliwy na późne przymrozki przy odnowieniach na otwartej przestrzeni,
• dąb szypułkowy i bezszypułkowy – szczególnie na skrajach, w miejscach bardziej nasłonecznionych,
• grab – wypełnia niższe piętra, tworzy podrost,
• klon zwyczajny, lipa, jawor – jako cenne domieszki.

Dla Lw, gdzie woda jest wysoko, ale podłoże pozostaje mineralne (nie torfowe):

• jesion – w mieszance, nie w monokulturze, ze względu na choroby,
• wiąz – lokalnie, zwłaszcza w dolinach rzecznych,
• olsza czarna – tam, gdzie okresowo pojawiają się zalewy,
• dąb szypułkowy – na małych wyniesieniach, przy umiarkowanej częstości zalewania.

Gatunki iglaste pełnią tu raczej rolę domieszek:

• jodła – w chłodniejszych regionach, często w drugim piętrze pod bukiem i dębem,
• świerk – punktowo, w cieniu liściastych, gdzie ma mniejsze ryzyko przesuszenia i przegrzania.

Na Lśw i Lw przesadna dominacja sosny lub świerka, tylko dlatego że „tak się zawsze sadziło”, jest marnowaniem potencjału siedliska. Szczególnie w lasach prywatnych warto planować przebudowę na bardziej mieszane i liściaste składy, stopniowo, bez radykalnych zmian jednorazowo.

Olsy (OL) i siedliska bagienne – las w wodzie

Olsy to siedliska o stale wysokim poziomie wody, często z glebami torfowymi lub torfowo-murszowymi. Runo zdominowane jest przez turzyce, mszaki, skrzypy, rośliny torfowiskowe. Prowadzenie produkcji drewna jest tu trudne, a każda większa ingerencja hydrotechniczna łatwo zaburza cały ekosystem.

Gatunki kluczowe:

• olsza czarna – gatunek podstawowy, wyspecjalizowany w pracy na bardzo mokrych glebach,
• brzoza omszona – często pojawia się naturalnie, znosi długotrwałe podtopienia,
• wierzby (szczególnie krzewiaste) – na obrzeżach, w strefie przejściowej do innych siedlisk.

Na olsach z reguły nie ma sensu forsować gatunków wymagających stabilnego poziomu wody gruntowej, takich jak dąb czy sosna. Zmiany hydrologiczne (np. drobne przegłębienie rowu, zator w przepuście) mogą powodować szybkie zamieranie drzew. W praktyce często korzystniej jest utrzymywać tu typowo przyrodniczy, bardziej naturalny charakter drzewostanu, a produkcję drewna koncentrować na siedliskach stabilniejszych.

Jak unikać typowych błędów przy doborze gatunków do siedliska

Przy pracy z mapą siedlisk i planowaniu odnowień powtarza się kilka schematycznych pomyłek. Rozpoznanie ich zawczasu oszczędza wiele lat frustracji.

• Sadzenie „ulubionego” gatunku wszędzie – klasyczny przykład to sosna sadzona na Lśw czy Lw tylko dlatego, że właściciel ma do niej zaufanie. Efekt: wysoki udział posuszu, gorsza jakość drewna, niewykorzystany potencjał siedliska.
• Ignorowanie drobnych różnic w rzeźbie terenu – na mapie jeden typ, w terenie pas wyniesienia i pas obniżenia co kilkadziesiąt metrów. Tam, gdzie woda stoi po kostki wiosną, młody dąb czy buk regularnie wypada, podczas gdy olsza lub brzoza omszona rosłyby bez problemu.
• Przesadne zaufanie do starych map – melioracje, ich zamulanie, bobry, zabudowa w zlewni – to wszystko zmienia stosunki wodne w ciągu kilku–kilkunastu lat. Siedlisko formalnie nadal LMw, a w rzeczywistości coraz bliższe LMśw, lub odwrotnie.
• Sadzenie monokultury na siedlisku, które „prosi się o mieszankę” – LMśw, Lśw i Lw szczególnie dobrze reagują na mieszanki kilku–kilkunastu gatunków. Jednowiekowa i jednogatunkowa uprawa to proszenie się o kłopoty przy pierwszej większej suszy, wichurze albo gradacji szkodnika.

Dobór gatunków do siedliska krok po kroku – prosty schemat

Przy praktycznym planowaniu nasadzeń pomocny bywa prosty, sekwencyjny tok postępowania. Sprawdza się zarówno w małym lesie prywatnym, jak i na większych powierzchniach.

1. Sprawdź typ siedliskowy na mapie
   Zanotuj symbol (np. Bśw, LMśw, Lśw, LMw, OL). Jeśli działka obejmuje kilka typów, narysuj na szkicu ich granice.
2. Przejdź teren z mapą w ręku
   Obejrzyj glebę (przynajmniej w kilku dołkach szpadlem), roślinność runa i ukształtowanie. Zaznacz miejsca wyraźnie suchsze lub mokrzejsze niż wynikałoby z mapy.
3. Ustal „szkielet” gatunkowy
   Dla każdego fragmentu wybierz 1–2 gatunki główne odpowiadające typowi siedliskowemu (np. sosna + dąb na BMśw/LMśw, buk + dąb na Lśw, olsza + jesion/dąb na LMw/Lw).
4. Dodaj domieszki
   Zaplanuj 2–4 gatunki towarzyszące, wprowadzane gniazdowo, pasami lub pojedynczo (grab, lipa, brzoza, jarząb, jodła itd.), w zależności od lokalnych warunków i dostępności sadzonek.
5. Dopasuj rozstaw i sposób sadzenia
   Na siedliskach chłodniejszych i wilgotniejszych można pozwolić sobie na większą gęstość; na suchych piaskach lepiej unikać nadmiernego zagęszczenia, które szybko wyczerpie wodę i składniki pokarmowe.
6. Uwzględnij ryzyko i zmiany klimatu
   Na stanowiskach bardziej suchych (Bs, Bśw, część BMśw) ogranicz udział świerka, rozważ większy udział odpornych domieszek (dąb, brzoza). W dolinach i na LMw liczyć się trzeba z podtopieniami po gwałtownych opadach.

Łączenie sąsiednich typów siedlisk – skład przejściowy

Granice między typami siedliskowymi rzadko są ostre. Zamiast „cięcia nożem” częściej występuje pas przejściowy, gdzie warunki z jednego typu stopniowo przechodzą w drugi. Ten margines można wykorzystać, projektując tzw. skład przejściowy, czyli mieszankę gatunków dobrze znoszących oba sąsiadujące typy.

Typowe układy w terenie to m.in.:

• Bs/Bśw → BMśw/LMśw – suchy bór przechodzący w bór mieszany świeży lub las mieszany świeży,
• BMśw/LMśw → Lśw – warianty mieszane przechodzące w las świeży liściasty,
• LMśw/Lśw → LMw/Lw – pasy stopniowego wzrostu uwilgotnienia, często w kierunku doliny lub zagłębienia terenu,
• LMw/Lw → OL – łagodny spadek w stronę olsu, z rosnącym udziałem zastoisk wodnych.

W takich strefach zamiast sztywno „przeciągać” skład z jednego boku na drugi, lepiej zaplanować kilkunasto-, czasem kilkudziesięciometrowy pas mieszany. W uproszczeniu można przyjąć, że:

• od „suchszej” strony rośnie udział gatunków głównych z typu wyżej położonego,
• od „mokrej” strony stopniowo domiesza się gatunki wilgociolubne,
• w środku pasa przejściowego stosuje się gatunki tolerancyjne, o szerokim spektrum wymagań.

Przykład: stoki południowe BMśw przechodzące w dno doliny LMw. Na stoku dominuje sosna z domieszką dębu. W strefie przejścia można zagęścić dąb i dodać brzozę brodawkowatą, a bliżej dna doliny wprowadzić olszę i lokalnie jesion. W efekcie powstaje klin gatunków płynnie reagujący na drobne wahania poziomu wody i ekspozycji.

Mapy siedlisk a zmieniający się klimat

Mapy typów siedliskowych powstawały najczęściej w okresie, kiedy warunki wodne i termiczne były stabilniejsze niż dziś. Coraz częstsze susze, ekstremalne opady i gwałtowne wichury powodują, że skład optymalny z podręcznika bywa zbyt ryzykowny.

Najczęstsze przesunięcia obserwowane w praktyce:

• przesuszanie siedlisk wilgotnych i świeżych – LMw z odciętym dopływem wody lub nadmierną siecią rowów zaczyna zachowywać się jak LMśw, a lokalnie jak BMśw,
• przejściowe podtopienia – intensywne, krótkotrwałe opady zamieniają część LMśw czy Lśw w „kałuże” na kilka tygodni; gatunki źle znoszące zalanie reagują zamieraniem wrażliwszych roczników,
• wzrost ryzyka suszy glebowej na piaskach – Bśw i BMśw częściej działają jak Bs, z dłuższymi okresami bez opadów i wysoką temperaturą przy gruncie.

Przy doborze gatunków do tak „rozjeżdżających się” warunków warto stosować kilka prostych zasad:

• unikać skrajnych monokultur – zamiast czystej sosny na Bśw lepiej wprowadzić choćby pasami dąb, brzozę, lokalnie modrzew, co rozkłada ryzyko,
• stawiać na elastyczność gatunków – np. dąb szypułkowy i bezszypułkowy odporniej znoszą okresowe susze niż świerk, ale radzą sobie także na umiarkowanie wilgotnych glebach,
• zostawiać możliwość korekt – sadzić nieco gęściej, z myślą o późniejszym wybraniu gatunków, które realnie najlepiej zareagują na lokalne warunki.

Przy planowaniu składu na najbliższe 80–100 lat bardziej opłaca się lekko przesunąć się w stronę gatunków znoszących stres wodny niż ślepo odtwarzać historyczny skład siedliskowy. Mapy dają punkt wyjścia, ale to obserwacja reakcji drzewostanu po kilku suchych i kilku mokrych sezonach dopowiada resztę.

Jak czytać mapę siedliskową w praktyce terenowej

Sam symbol typu to dopiero początek. Równie ważne jest to, jak mapę „zgryźć” z rzeczywistością. Dobrym nawykiem jest noszenie wydruku lub podkładu w telefonie i bieżące porównywanie tego, co widzimy, z oznaczeniem kartograficznym.

Przy każdej wizycie w lesie można przećwiczyć kilka prostych kroków:

• porównać granice typów z ukształtowaniem terenu – czy granica LMśw/Lśw idzie po realnym załamaniu stoku, czy w terenie widać pas wypłaszczenia lub niewielki próg, który tłumaczy zmianę typu,
• sprawdzić runo i podszyt – obecność gatunków wskaźnikowych (np. borówka czarna w borach świeżych, zawilce w lasach świeżych, turzyce i mchy torfowce w olsach) często potwierdza lub koryguje oznaczenie,
• ocenić glebę „na łopatę” – przypatrzeć się miąższości poziomu próchnicznego, obecności próchnicy surowej lub murszu, głębokości występowania węgla drzewnego, gliny czy żwiru.

Przykładowo: mapa pokazuje LMśw, ale na skarpie nad rowem w wykopie glebowym od razu pod cienką warstwą piasku widać ilasto-gliniaste podłoże, a roślinność runa jest bardziej „lasowa” niż „borowa”. W praktyce taki fragment można potraktować przy odnowieniu jak fragment Lśw, zwiększając udział gatunków liściastych (buk, dąb, grab), zamiast powielać stary skład sosnowy.

Mapy siedlisk a prawo i dokumenty urzędowe

Typ siedliskowy to nie tylko wskazówka przyrodnicza, ale także punkt odniesienia w planach urządzenia lasu, uproszczonych planach urządzania lasu czy inwentaryzacjach lasów prywatnych. Od niego zależy m.in.:

• zalecany skład gatunkowy – wpisywany do planów, na podstawie którego nadleśnictwo lub starostwo opiniuje odnowienia,
• kierunek przebudowy drzewostanów – np. zalecenie zmniejszenia udziału sosny na Lśw na rzecz dębu i buka,
• szacowanie bonitacji – a więc oczekiwany przyrost i docelowy zapas drewna.

Przy lasach prywatnych rozbieżności między rzeczywistym siedliskiem a zapisem w dokumentach warto zgłaszać przy okazji kontroli odnowienia lub prac nad nowym uproszczonym planem. Często wystarcza krótka notatka i rozmowa z leśnikiem terenowym, poparta obserwacją gleby i runa, aby doprecyzować typ lub podtyp siedliskowy i uniknąć nacisków na „nie swój” skład gatunkowy.

Planowanie przebudowy drzewostanu na podstawie siedliska

Wiele lasów, szczególnie prywatnych, ma dziś skład niezgodny z siedliskiem – przede wszystkim nadmiar sosny na siedliskach lasowych i lasów mieszanych świeżych. Przebudowa nie musi oznaczać nagłego wycięcia wszystkiego. Można ją rozłożyć na kilka etapów, korzystając z mapy siedlisk jako drogowskazu.

Praktyczny schemat może wyglądać tak:

1. Identyfikacja „nieswoich” płatów sosny lub świerka
   Zaznacz na mapie fragmenty sosnowe na Lśw/Lw i świerkowe na Bśw/BMśw. To one zwykle najszybciej reagują obniżoną zdrowotnością, posuszem, wiatrowałami.
2. Określenie docelowego składu zgodnego z typem
   Dla Lśw będzie to np. buk + dąb + domieszka grabu, lipy i klonów; dla LMśw mieszanka sosny, dębu i kilku gatunków domieszkowych.
3. Wprowadzanie domieszek „pod osłoną”
   W istniejących drzewostanach można pod okap wprowadzać cieniowytrzymałe gatunki (buk, jodła, grab, lipa). Mapę siedlisk wykorzystuje się do zróżnicowania tych domieszek w zależności od fragmentu siedliska.
4. Stopniowe odsłanianie i usuwanie nadmiaru gatunku dominującego
   W kolejnych cięciach pielęgnacyjnych zmniejsza się udział gatunku „nie na swoim miejscu”, osłaniając jednocześnie młode pokolenie gatunków docelowych.

Przykład z praktyki: stary, rozluźniony sosnowy las prywatny na Lśw. W pierwszym etapie pod okapem wprowadzono buk w rzędach i gniazdach, miejscami domieszano lipę. Po kilkunastu latach, w trakcie trzebieży, usuwano kolejne grupy sosny nad dobrze przyjętym bukiem. Dziś dominującym gatunkiem jest buk, a resztki sosny stopniowo zastępuje się dębem na bardziej nasłonecznionych krawędziach.

Specyfika lasów górskich a typy siedlisk

W terenach górskich symbolika typów siedliskowych jest nieco inna, a kluczową rolę odgrywają nachylenie, ekspozycja i piętro wysokościowe. Mimo to zasada pozostaje ta sama: typ siedliska wskazuje, jakie gatunki najlepiej wykorzystają potencjał konkretnego stoku lub doliny.

Najważniejsze różnice w stosunku do nizin:

• silny wpływ ekspozycji – stoki południowe zachowują się jak „suchsze” typy, nawet przy podobnych glebach, podczas gdy północne i wschodnie są „chłodniejsze i wilgotniejsze”,
• duże znaczenie mikrosiedlisk skalnych – płytkie gleby na rumoszu skalnym mogą lokalnie przypominać bardzo ubogie bory, mimo że w sąsiedztwie występuje żyzny las bukowy,
• specyficzny dobór gatunków – większy udział jodły, buka, świerka górskiego, lokalnie jaworu i jesionu.

W praktyce planując skład na stoku, dobrze jest potraktować mapę siedlisk jako szkielet, a następnie „doprawić” go korektą wynikającą z ekspozycji. Ten sam typ siedliskowy na grzbiecie i w zacienionej dolince będzie skłaniał do nieco innego udziału świerka, jodły czy buka, mimo identycznego symbolu na mapie.

Gatunki pomocnicze i krzewy a stabilność siedliska

Mapy siedlisk skupiają się na gatunkach głównych i ważniejszych gatunkach domieszkowych. Tymczasem o odporności lasu na suszę, wiatr czy erozję często decydują „drobiazgi” – krzewy i mniejsze drzewa, które spajają ekosystem.

Na większości typów siedliskowych warto przewidzieć miejsce dla takich gatunków jak:

• leszczyna – w lasach mieszanych i lasach świeżych, poprawia strukturę poziomu ściółki, daje pokarm zwierzynie,
• jarząb pospolity – dobrze znosi ubogie i bardziej wilgotne siedliska, cenny dla ptaków i owadów,
• kruszyna – znosi ocienienie i wilgoć, pojawia się na przejściach do siedlisk bagiennych i podmokłych,
• berberys, dereń, kalina, czeremcha – lokalnie, na żyźniejszych skrajach i wzdłuż dróg, pełnią ważną funkcję biocenotyczną.

Rozmieszczenie krzewów można dostosować do mikrosiedlisk: bardziej suche i nasłonecznione skraje pasują leszczynie i berberysowi, wilgotniejsze obniżenia – kruszynie i czeremsze. Dobrze zaplanowany podszyt, zgodny z siedliskiem, zmniejsza parowanie z powierzchni gleby, hamuje rozwój chwastów i stabilizuje temperaturę przy gruncie.

Naturalne odnowienie a typ siedliska

Mapy siedlisk przydają się nie tylko przy sadzeniu, ale także przy decyzji, czy liczyć na naturalne odnowienie. Im bliżej skład obecnego drzewostanu do składu sugerowanego przez typ siedliskowy, tym większa szansa, że samosiew da wartościowe następne pokolenie.

W praktyce można przyjąć kilka reguł:

• na Bśw i BMśw – naturalne odnowienie sosny zazwyczaj jest niezłe, pod warunkiem zapewnienia dostępu światła (lukowe lub gniazdowe rębnie, prześwietlenia),
• na LMśw i Lśw – buk, grab, klony i lipa chętnie pojawiają się pod okapem, jeżeli w pobliżu są drzewa nasienne; dąb zwykle wymaga więcej światła i dobrze odnawia się w większych lukach,
• na LMw i Lw – olsza, brzoza, jesion, wierzby potrafią szybko zająć odsłoniętą powierzchnię, jeśli poziom wody jest w miarę stabilny,

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Jak czytać oznaczenia typu siedliskowego lasu na mapie (np. Bśw, LMśw, Lw)?

Oznaczenie typu siedliskowego składa się zazwyczaj z dwóch części: liter określających ogólny typ siedliska (np. B, BM, LM, L, OL) oraz skrótu opisującego wilgotność (np. św, w, b, s). Przykład: Bśw to bór świeży, LMw – las mieszany wilgotny, Lśw – las świeży.

Litera B oznacza bór (siedlisko ubogie, zwykle pod sosnę), LM – las mieszany (średnio żyzne), L – las (żyzne), OL – ols (siedlisko bagienne z przewagą olszy). Drugi człon: św – świeże, w – wilgotne, b – bagienne, s – suche. Pełne wyjaśnienie skrótów zawsze znajduje się w legendzie mapy i od niej warto zacząć.

Czym różni się mapa siedlisk leśnych od zwykłej mapy lasu?

Zwykła mapa leśna pokazuje głównie podział powierzchni (oddziały, wydzielenia), sieć dróg, linie oddziałowe i często aktualny skład gatunkowy drzewostanów. Jest więc opisem tego, co faktycznie rośnie i jak teren jest urządzony.

Mapa siedlisk leśnych pokazuje potencjał przyrodniczy – typ siedliskowy lasu na danej powierzchni. Informuje, jakie gatunki drzew mogą tam rosnąć najlepiej przy prawidłowej gospodarce, niezależnie od tego, co aktualnie rośnie. To kluczowe narzędzie przy planowaniu przebudowy, zalesień i odnowień.

Dlaczego przy zalesieniu ważniejszy jest typ siedliskowy niż to, co rośnie teraz?

Aktualny drzewostan jest wynikiem historii użytkowania lasu, często kompromisów ekonomicznych i dawnych praktyk (np. sosna sadzona „wszędzie”). Siedlisko – gleba, woda, mikroklimat – jest dużo bardziej stabilne w czasie i to ono decyduje, jakie gatunki mają szansę być zdrowe i trwałe.

Dobieranie gatunków do typu siedliskowego zamiast do obecnego składu:

• zmniejsza ryzyko zamierania drzew podczas suszy lub podtopień,
• lepiej wykorzystuje żyzność gleby,
• zwiększa odporność drzewostanów na wiatr, śnieg, owady i choroby,
• ułatwia tworzenie mieszanych, bardziej stabilnych lasów.

Dlatego np. na żyznym siedlisku Lśw nie warto utrwalać czystej sosny, tylko przebudowywać drzewostan na mieszany z przewagą liściastych.

Jak na podstawie mapy siedlisk dobrać gatunki drzew do zalesienia działki?

Najpierw odczytaj z mapy symbol typu siedliskowego (np. Bśw, BMśw, LMw, Lśw) i sprawdź jego opis w legendzie lub tabelach typów siedliskowych lasu. Ten symbol mówi, czy siedlisko jest ubogie czy żyzne oraz suche, świeże, wilgotne lub bagienne.

W uproszczeniu:

• B, BM (ubogie) – dominacja sosny, z domieszką brzozy, dębu lub świerka na lepszych fragmentach,
• LM (średnio żyzne) – mieszanki sosna–dąb–buk–brzoza–grab, zależnie od wilgotności,
• L (żyzne) – głównie liściaste (buk, dąb, grab, klon, lipa, jesion), iglaste tylko jako domieszka,
• OL, Lw (wilgotne, bagienne) – gatunki tolerujące wysoki poziom wód: olsza, jesion, dąb, wiąz.

Ostateczny skład warto skonsultować z leśnikiem lub planistą, ale punktem wyjścia zawsze jest symbol typu siedliskowego z mapy.

Co oznaczają siedliska świeże, wilgotne i bagienne na mapie siedlisk?

Te określenia dotyczą stosunków wodnych. Siedlisko świeże (św) to warunki „pośrednie” – bez długotrwałej suszy i bez stałego podmoknięcia. To najczęściej spotykany typ w Polsce, dobry dla wielu gatunków, w zależności od żyzności gleby.

Wilgotne (w) to siedliska z wysokim poziomem wody gruntowej, okresowo zabagnione lub z zastojami wody – wymagają gatunków tolerujących zalewanie (np. olsza, jesion w żyźniejszych wariantach). Bagienne (b) to tereny trwale zbyt mokre, często torfowe, typowe dla olsów i torfowisk, z bardzo wąską listą gatunków drzew nadających się do zalesienia.

Czy granice między typami siedlisk na mapie są dokładne i jak je traktować przy sadzeniu?

Granice typów siedliskowych na mapie są zawsze pewnym uproszczeniem. W terenie przejście między np. LMśw a Lśw czy Bśw a BMśw jest stopniowe, a nie ostre jak linia na mapie. Różnice w glebie i wilgotności często „rozmywają się” na kilkanaście lub kilkadziesiąt metrów.

Przy projektowaniu nasadzeń warto:

• przy granicach stosować mieszanki gatunków tolerujących oba typy siedliska,
• unikać uśredniania na długich, wąskich pasach (np. dolinki wilgotne wśród siedlisk świeżych),
• w razie wyraźnej niezgodności mapy z terenem (np. po melioracji lub jej likwidacji) skonsultować korektę siedliska z leśnikiem lub specjalistą glebowym.

Dobrze odczytane i zweryfikowane w terenie granice siedlisk to mniejsze ryzyko nieudanych nasadzeń.

Najbardziej praktyczne wnioski

• Mapa siedlisk leśnych pokazuje potencjał siedliska (jakie gatunki mogą rosnąć najlepiej), a nie tylko aktualny skład drzewostanu.
• Dobieranie gatunków drzew do typu siedliskowego, zamiast do tego co rośnie obecnie, ogranicza błędy nasadzeń, zamieranie drzew i potrzebę kosztownych poprawek.
• Typ siedliskowy jest stabilniejszy niż obecny drzewostan, dlatego jego uwzględnienie zwiększa produkcyjność, zdrowotność i odporność lasu na suszę, wiatr, śnieg, choroby i szkodniki.
• Polski system typów siedliskowych opiera się głównie na grupach: bory (B), bory mieszane (BM), lasy mieszane (LM) i lasy (L), które odzwierciedlają żyzność i ogólny charakter siedliska.
• Drugi człon oznaczenia (np. św, w, b) określa warunki wodne – od świeżych, przez wilgotne, po bagienne – co jest kluczowe przy doborze gatunków wrażliwych na suszę lub nadmiar wody.
• Na siedliskach żyznych (L, LM) nawet po historycznych monokulturach sosny zaleca się przebudowę w kierunku drzewostanów mieszanych z dużym udziałem gatunków liściastych.
• Umiejętność czytania map siedlisk leśnych jest podstawowym narzędziem planowania zalesień, przebudowy drzewostanów i odnowień zgodnie z przyrodniczym potencjałem terenu.

Przeczytaj również:

• 

  Leśnik – strażnik natury. Jak wygląda jego praca?

• 

  Jakie prawa regulują gospodarkę leśną w Polsce?

• 

  Czy lasy mogą leczyć? Terapia leśna jako nowy trend…

• 

  Czy gospodarka leśna w Polsce jest wzorem dla innych krajów?

• 

  Czym jest gospodarka leśna i jakie ma znaczenie dla…

• 

  Dzieje gospodarki leśnej w Polsce