Skrzypionki w zbożach: rozpoznanie larw i szkody

Typowe uszkodzenia liści powodowane przez larwy

Larwy skrzypionek żerują wyłącznie na liściach, zeskrobując ich wierzchnią warstwę. Z bliska uszkodzenia wyglądają inaczej niż po żerowaniu chrząszczy czy gąsienic. Podczas lustracji przydaje się kilka charakterystycznych cech.

• minowanie powierzchniowe – larwy zjadają miękisz liścia, pozostawiając cienką, prześwitującą skórkę od spodniej strony
• podłużne „okienka” – na liściu pojawiają się jasne, prostokątne lub nieregularne przejaśnienia
• układ równoległy do nerwu – powierzchnia zeskrobania przebiega zwykle wzdłuż liścia, a nie poprzek
• mozaika uszkodzeń – przy większej liczbie larw liść wygląda jak „wybielony”, z licznymi, zlewającymi się okienkami

Na początku zasiedlenia pojedyncze plamki można łatwo przeoczyć. Gdy jednak larw jest więcej, całe górne piętro liści przybiera jasny, poszarzały odcień, a przy silnej presji liście stają się niemal przezroczyste i zasychają od wierzchołka.

Rozmieszczenie uszkodzeń na roślinie

Lokalizacja śladów żerowania dużo mówi o skali zagrożenia dla plonu. W pierwszej kolejności zasiedlane są liście środkowe, ale krytyczne jest przechodzenie larw na liść flagowy.

• w początkowej fazie nalotu uszkodzone są przede wszystkim liście niższe, często częściowo zacienione
• w miarę rozwoju plantacji i wzrostu larw szkodnik przechodzi na liść podflagowy i flagowy
• największe straty plonu występują, gdy ponad jedna trzecia powierzchni liścia flagowego zostanie „wyjedzona” w fazie kłoszenia i na początku nalewania ziarna

Podczas lustracji warto osobno ocenić stopień uszkodzenia liści dolnych i górnych. Zdarza się, że dolne piętro jest mocno podjedzone, a liść flagowy pozostaje jeszcze zdrowy – wówczas decyzja o zabiegu może być inna niż przy podobnym uszkodzeniu samych liści górnych.

Różnicowanie uszkodzeń skrzypionek i innych czynników

Odbarwienia liści zbóż nie zawsze wynikają z żerowania. Zdarza się, że białe lub szarzejące fragmenty mylnie przypisuje się skrzypionkom. Aby uniknąć pomyłek, dobrze jest porównać kilka sytuacji:

Najłatwiejszą metodą weryfikacji jest po prostu rozchylenie łanu i poszukanie larw na liściach z typowymi przejaśnieniami. W praktyce już kilka minut na kolanach w kilku punktach pola daje wiarygodny obraz sytuacji.

Progi szkodliwości larw w zbożach

Sam widok larw na liściach nie oznacza jeszcze konieczności zabiegu. Ochronę chemiczną opłaca się prowadzić dopiero po przekroczeniu progów ekonomicznej szkodliwości. Różnią się one w zależności od gatunku zboża i fazy rozwojowej.

Orientacyjne progi dla pszenicy, pszenżyta i żyta

W intensywnej technologii uprawy pszenicy i pszenżyta przyjmuje się, że zabieg zaczyna mieć uzasadnienie, gdy:

• na liściu flagowym i podflagowym znajduje się średnio powyżej 1 larwy na liść
• lub gdy ponad 20–25% powierzchni tych liści nosi ślady żerowania i na roślinach wciąż występują aktywne larwy

W życie, ze względu na inną architekturę łanu i zwykle nieco mniejszy potencjał plonowania, granice mogą być minimalnie wyższe, ale logika pozostaje identyczna – kluczowy jest stan liścia flagowego.

Progi dla jęczmienia i owsa

W jęczmieniu i owsie presja skrzypionek bywa z reguły niższa, choć lokalnie może być równie dokuczliwa. Przyjmuje się, że ochrona staje się uzasadniona, gdy:

• średnio na roślinę przypada kilka larw (2–3 i więcej), szczególnie na górnych liściach
• liść flagowy jest w widoczny sposób posiatkowany i bieleje, a larwy wciąż są aktywne

Jeżeli uszkodzone są w większości tylko liście dolne, a roślina jest w dobrej kondycji, często lepiej ograniczyć się do dalszej obserwacji niż do natychmiastowego oprysku.

Jak praktycznie liczyć larwy i uszkodzenia

Ocena progu szkodliwości wymaga nie tylko „rzutu oka” na łan. Prosty schemat postępowania w polu wygląda następująco:

1. Wybierz co najmniej 10 miejsc na polu: brzegi, środek, zagłębienia, wyniesienia.
2. W każdym miejscu obejrzyj po 10–20 losowo wybranych roślin, zwracając uwagę przede wszystkim na liść flagowy i podflagowy.
3. Policz liczbę widocznych larw na liściach górnych oraz oszacuj, jaki procent powierzchni liści jest „wyjedzony”.
4. Wyciągnij średnią dla całej plantacji; unikaj decyzji na podstawie pojedynczej, silnie porażonej kępy.

W praktyce wielu rolników korzysta z prostego orientacyjnego „szablonu” – na wybranych roślinach porównuje powierzchnię uszkodzeń z połową, jedną trzecią lub jedną czwartą liścia. Przy odrobinie wprawy wystarczy kilka sezonów, aby ocena była szybka i powtarzalna.

Moment wystąpienia larw w sezonie

Czas pojawienia się larw zależy od przebiegu pogody wiosną i terminu wschodów zbóż. Zrozumienie fenologii pomaga planować lustracje, zamiast działać dopiero po zauważeniu dużych szkód.

Powiązanie rozwoju skrzypionek z fazami rozwojowymi zbóż

W typowych warunkach klimatycznych środkowej Polski można przyjąć, że:

• składanie jaj rozpoczyna się w fazie strzelania w źdźbło (BBCH 30–32)
• masowe wylęganie larw przypada zwykle na okres liścia flagowego (BBCH 37–39)
• największe nasilenie żerowania obserwuje się w okolicach kłoszenia i początku kwitnienia (BBCH 51–61)

Przy chłodnej, przedłużającej się wiośnie rozwój skrzypionek jest spowolniony i larwy pojawiają się nieco później. Z kolei ciepłe, wczesne wiosny przyspieszają zarówno naloty chrząszczy, jak i wylęg larw, przez co okno czasowe na reakcję może być krótsze.

Wpływ pogody na dynamikę populacji

Warunki atmosferyczne silnie modyfikują liczebność i szkodliwość larw:

• suche, słoneczne dni – sprzyjają żerowaniu; larwy są aktywne przez większą część dnia
• długotrwałe deszcze – mogą częściowo zmywać śluz i odchody z ciała larw, czyniąc je bardziej podatnymi na drapieżniki
• nocne przymrozki wczesną wiosną – mogą ograniczać przeżywalność młodych larw i rozwój jaj

Podczas wilgotnej pogody larwy mimo wszystko żerują, choć ich aktywność może być nieco mniejsza. Dlatego opieranie się wyłącznie na pogodzie bez prowadzenia lustracji najczęściej kończy się spóźnioną reakcją.

Strategia ochrony: od obserwacji do zabiegu

Skuteczna ochrona przed skrzypionkami zaczyna się dużo wcześniej niż w chwili, gdy liście są już wyraźnie „posiatkowane”. Kluczowa jest systematyczna obserwacja oraz wykorzystanie całego zestawu działań, nie tylko insektycydów.

Lustracje – częstotliwość i organizacja

Cykliczne przeglądy łanu są podstawowym elementem strategii. W praktyce dobrze sprawdza się harmonogram:

• pierwsze dokładniejsze lustracje od początku strzelania w źdźbło, co 7–10 dni
• w okresie liścia flagowego i kłoszenia – co 3–5 dni, szczególnie gdy w poprzednich latach presja była wysoka
• po ewentualnym zabiegu – kontrola skuteczności po 5–7 dniach

W małych gospodarstwach zwykle wystarcza przejście kilku przekątnych pola i dokładne oglądnięcie roślin w newralgicznych miejscach. Na dużych areałach pomaga system notatek lub prostych mapek z zaznaczeniem punktów o podwyższonej presji.

Znaczenie agrotechniki w ograniczaniu presji

Choć skrzypionki są mobilne i potrafią nalatywać z zewnątrz, niektóre elementy agrotechniki mogą ograniczać ich liczebność oraz tempo rozwoju larw.

• zmianowanie – im rzadziej zboża wracają na to samo pole, tym mniejsze ryzyko kumulacji populacji
• termin siewu – zbyt wczesne siewy zbóż ozimych mogą w sprzyjających latach dłużej „karmić” pierwsze pokolenie skrzypionek
• zbilansowane nawożenie – rośliny w dobrej kondycji lepiej znoszą częściową utratę powierzchni asymilacyjnej

Oczywiście agrotechnika sama nie wyeliminuje problemu, ale może zdecydowanie obniżyć jego skalę, a tym samym liczbę koniecznych zabiegów chemicznych w dłuższym okresie.

Rola naturalnych wrogów larw

Larwy skrzypionek są atakowane przez liczne organizmy pożyteczne. Wśród najważniejszych sprzymierzeńców znajdują się:

• biegacze i inne chrząszcze drapieżne – polujące na larwy na powierzchni gleby i w dolnych partiach roślin
• parazytoidy – błonkówki składające jaja do ciała larw
• ptaki – szczególnie w mozaikowatym krajobrazie z zadrzewieniami i miedzami

Rozsądne ograniczenie liczby zabiegów insektycydowych, pozostawienie pasów miedz czy niewielkich zadrzewień śródpolnych sprzyja utrzymaniu stabilnych populacji naturalnych wrogów, które działają jak „darmowa” ochrona biologiczna.

Planowanie zabiegu insektycydowego

Jeżeli progi szkodliwości zostały przekroczone, a na roślinie obecne są aktywne larwy, pojawia się uzasadnienie dla zabiegu chemicznego. Przy planowaniu terminu warto uwzględnić kilka elementów:

• stadium rozwojowe larw – największą skuteczność uzyskuje się, gdy dominują młodsze stadia, przed masowym przejściem na liść flagowy
• prognozę pogody – unika się wykonywania zabiegów bezpośrednio przed intensywnymi opadami, które mogą spłukać preparat
• obecność innych szkodników – często zabieg łączy się z ochroną przed mszycami czy ploniarką, co pozwala ograniczyć liczbę wjazdów w łan

W praktyce wielu doradców zaleca łączenie oceny progu dla skrzypionek z lustracją chorób liści. Jeżeli planowany jest zabieg fungicydowy na liść flagowy, warto rozważyć ewentualne dołączenie insektycydu, o ile progi szkodliwości są przekroczone lub realnie mogą zostać przekroczone w najbliższych dniach.

Dobór insektycydu i technika oprysku

Skuteczność zabiegu przeciwko larwom skrzypionek zależy nie tylko od terminu, lecz także od dobrze dobranego preparatu oraz poprawnego wykonania oprysku.

• substancje czynne – w praktyce stosuje się głównie pyretroidy lub mieszaniny z innymi grupami (np. neonikotynoidami w starszych technologiach, tam gdzie są jeszcze zarejestrowane). Przed zakupem trzeba sprawdzić aktualny rejestr środków ochrony roślin i etykietę preparatu.
• dawka – redukowanie dawki „na oko” przy wysokiej presji zwykle kończy się częściową skutecznością i szybszym pojawieniem się odporności. Dawki należy opierać na etykiecie i aktualnych zaleceniach doradczych.
• forma preparatu – koncentraty emulgujące (EC), zawiesiny (SC) czy formy mikroenkapsulowane różnią się podatnością na zmywanie i fotodegradację. Przy intensywnym nasłonecznieniu lepiej sprawdzają się formulacje bardziej odporne na rozkład w świetle UV.

Sam sposób wykonania oprysku decyduje często o połowie końcowego efektu:

• wielkość kropel – średnie krople (ok. 200–300 µm) zapewniają dobrą penetrację łanu i mniejsze znoszenie. Zbyt drobna kropla łatwo odfruwa, zwłaszcza przy wietrze.
• ciśnienie robocze – zbyt wysokie zwiększa rozdrabnianie kropel i ryzyko znoszenia; lepiej dobrać niższe ciśnienie wraz z odpowiednimi rozpylaczami.
• objętość cieczy roboczej – w gęstych łanach pszenicy i żyta korzystniejsze jest nieco wyższe zużycie cieczy, co poprawia pokrycie górnych liści i międzyrzędzi.

Dobrym nawykiem jest test opryskiwacza na czystej wodzie – sprawdzenie równomierności wydatku na belce i ewentualne czyszczenie lub wymiana zużytych rozpylaczy przed wejściem w łan.

Bezpieczeństwo zabiegów dla użytkownika i środowiska

Ochrona roślin to także ochrona zdrowia ludzi i otoczenia. Przy zabiegach na skrzypionki trzeba zwracać uwagę nie tylko na skuteczność, lecz również na ograniczenie ryzyka.

• środki ochrony osobistej – kombinezon, rękawice, okulary i maska filtrująca to standard przy przygotowywaniu cieczy i myciu sprzętu. Kontakt skóry z koncentratem jest znacznie groźniejszy niż z rozcieńczoną cieczą.
• strefy buforowe – przy ciekach wodnych, stawach czy rowach melioracyjnych należy zachować pasy bez oprysku określone na etykiecie. Ogranicza to spływ substancji do wód powierzchniowych.
• ochrona zapylaczy – choć zboża nie są typową rośliną nektarodajną, w okresie kwitnienia na łanach pojawiają się pszczoły i inne owady. Zabiegi trzeba wykonywać poza ich główną aktywnością, najczęściej wieczorem.

Nie bez znaczenia jest sposób postępowania z resztkami cieczy roboczej i opakowaniami po środkach. Opróżnione kanistry należy trzykrotnie wypłukać, wlać popłuczyny do opryskiwacza, a same opakowania oddać do systemu zbiórki, zamiast spalać czy porzucać w gospodarstwie.

Zintegrowane podejście do ograniczania skrzypionek

W wielu gospodarstwach udaje się utrzymać populację skrzypionek poniżej poziomu ekonomicznej szkodliwości latami, bez corocznych oprysków. Warunkiem jest połączenie kilku elementów w spójny system.

Łączenie ochrony chemicznej z biologiczną i agrotechniczną

Strategia oparta wyłącznie na insektycydach jest kosztowna i w dłuższym okresie ryzykowna. Skuteczniejsza jest kombinacja:

• agrotechniki – racjonalne zmianowanie, urozmaicone odmiany, zbilansowane nawożenie i właściwy termin siewu ograniczają bazę pokarmową i poprawiają kondycję roślin.
• ochrony biologicznej – wspieranie drapieżców i parazytoidów poprzez miedze, pasy kwietne, ograniczenie liczby zabiegów szerokospektralnych w czasie ich największej aktywności.
• ochrony chemicznej – stosowanej tylko wtedy, gdy lustracje wskazują na realne przekroczenie progów i gdy pozostałe działania nie wystarczają.

Przykładowo gospodarstwo z mozaiką małych pól, zadrzewieniami i miedzami często obserwuje wysoki poziom naturalnej regulacji szkodnika. W takim środowisku zabiegi przeciw skrzypionkom bywają konieczne rzadziej niż na dużych, „gołych” areałach.

Zapobieganie odporności skrzypionek na środki ochrony

Przy częstym stosowaniu tych samych substancji czynnych rośnie ryzyko powstania populacji odpornych. Aby temu przeciwdziałać, w gospodarstwie można wdrożyć kilka zasad:

• rotacja grup chemicznych – unikanie powtarzania tego samego mechanizmu działania w kolejnych latach na tych samych polach; pomocna jest klasyfikacja IRAC.
• unikanie profilaktycznych zabiegów – opryski „na wszelki wypadek” selekcjonują odporne osobniki szybciej niż zabiegi oparte na realnym progu szkodliwości.
• precyzja dawek – ani zaniżanie dawki (przeżycie części populacji), ani bezzasadne zawyżanie (większa presja selekcyjna) nie są korzystne.

W rejonach o dużym nasyceniu zbóż i intensywnej chemizacji pierwsze symptomy spadku wrażliwości mogą objawiać się słabszym efektem zabiegu przy sprzyjających warunkach pogodowych i prawidłowej technice oprysku. Wówczas rotacja substancji staje się priorytetem.

Ograniczanie ryzyka szkód w kolejnych sezonach

Lustracje prowadzone w jednym roku dostarczają wiedzy, którą można wykorzystać podczas planowania upraw w następnym sezonie:

• pola silnie porażone w danym roku nie powinny być obsiewane ponownie zbożami w krótkim odstępie czasu
• w rejonach o wysokiej presji można rozważyć nieco późniejszy termin siewu części zbóż ozimych, aby zmienić zgryz z rozwojem skrzypionek
• przy wyborze odmian korzystniejsze będą te o dobrym wigorze wiosennym i mocnym systemie korzeniowym, co ułatwia regenerację po uszkodzeniach liści

Po żniwach warto także ocenić poziom pozostałości po żerowaniu (bielenie kłosów, zredukowane nalewanie ziarna), co pomaga zrozumieć, czy reakcja w sezonie była dostatecznie szybka.

Różnice gatunkowe skrzypionek istotne w praktyce

Na zbożach występuje kilka gatunków skrzypionek, z których dwa są najważniejsze: skrzypionka zbożowa (Oulema melanopus) i skrzypionka błękitek (Oulema gallaeciana, dawniej O. lichenis). W polu nie zawsze trzeba je rozróżniać, ale znajomość podstawowych różnic ułatwia obserwacje.

Charakterystyczne cechy poszczególnych gatunków

Chrząszcze obu gatunków są podobne – niewielkie, o metalicznym połysku – lecz różnią się detalami:

• skrzzypionka zbożowa – ma miedzianoczerwony przedplecze i głowę oraz granatowoniebieskie pokrywy. Często dominuje na pszenicy i pszenżycie.
• skrzzypionka błękitek – ma bardziej jednolity, niebieskawy kolor ciała, czasem z zielonkawym połyskiem. Nierzadko częściej spotykana w życie i owsie.

Larwy z gatunków skrzypionek są do siebie bardzo zbliżone: żółtawe lub zielonkawe, silnie pokryte śluzem i odchodami. W praktyce polowej ważniejsze od precyzyjnego oznaczenia jest określenie ich liczby i stadium rozwojowego.

Różnice w preferencjach pokarmowych i terminach występowania

Poszczególne gatunki wykazują nieco inne upodobania co do roślin żywicielskich i czasu występowania maksimum liczebności:

• skrzzypionka zbożowa częściej atakuje pszenicę, pszenżyto i żyto, a szczyt jej populacji pokrywa się zwykle z fazą liścia flagowego tych gatunków
• skrzzypionka błękitek bywa liczniejsza na owsie i jęczmieniu, nieco wcześniej rozpoczyna loty wiosenne, ale larwy dłużej utrzymują się w łanie

W mieszanych zasiewach (kilka gatunków zbóż obok siebie) można obserwować „przemieszczanie się” presji skrzypionek między polami w zależności od fazy rozwojowej danej plantacji. Stąd przy lustracjach nie wystarczy ocenić jednego pola reprezentatywnego – każde zboże wymaga osobnego oglądu.

Ekonomika ochrony przed skrzypionkami

Decyzja o zabiegu powinna być uzasadniona nie tylko biologicznie, ale i finansowo. W przeciwnym razie ochrona łatwo zamienia się w koszt, który nie ma pokrycia w plonie.

Szacowanie opłacalności zabiegu

Przed wjazdem w pole dobrze jest wykonać prosty rachunek, biorąc pod uwagę kilka czynników:

• cena ziarna – im wyższa, tym łatwiej uzasadnić zabieg, ponieważ mniejsza poprawa plonu pokrywa jego koszt
• koszt preparatu i wykonania oprysku – w tym paliwo, amortyzacja sprzętu, robocizna
• możliwy spadek plonu – przy silnym uszkodzeniu liścia flagowego i podflagowego straty mogą być wyraźne, zwłaszcza na plantacjach o wysokim potencjale

Prosty przykład: jeśli koszt zabiegu (środek + wykonanie) odpowiada wartości kilku procent plonu z hektara, a aktualny poziom uszkodzeń i liczba larw sugerują realne ryzyko większej straty, zabieg ma sens. Gdy presja jest niska, a rośliny w dobrej kondycji, często lepszym rozwiązaniem jest dalsza obserwacja łanu.

Łączenie zabiegów w jednym przejeździe

W praktyce rolniczej często próbuje się ograniczyć liczbę przejazdów, łącząc ochronę przed skrzypionkami z innymi zabiegami:

• fungicyd + insektycyd – typowe rozwiązanie w terminie T2 (liść flagowy), gdy jednocześnie nasila się presja chorób liści i larw skrzypionek
• regulator wzrostu + insektycyd – rzadziej stosowana kombinacja; wymaga szczególnej ostrożności, by nie przeciążyć roślin i nie zwiększyć ich stresu
• dokarmianie dolistne + insektycyd – możliwe, jeśli mieszalność składników jest potwierdzona, a rośliny nie są w fazie szczególnie dużej wrażliwości na fitotoksyczność

Przed łączeniem środków zawsze trzeba sprawdzić informacje o mieszalności i ewentualnych ograniczeniach w etykietach. Gospodarstwa z opryskiwaczami wyposażonymi w precyzyjne systemy dozowania mogą lepiej dopasować dawki do faktycznej sytuacji na polu.

Praktyczne wskazówki do lustracji i dokumentowania szkód

Systematyczne zapisy z lustracji ułatwiają podejmowanie decyzji nie tylko w bieżącym sezonie, ale także w kolejnych latach.

Tworzenie prostych notatek polowych

Nawet w niewielkim gospodarstwie przydaje się zeszyt lub plik z notatkami z podziałem na pola. W skróconej formie można zapisać:

• datę lustracji i fazę rozwojową zbóż (BBCH lub opisowo – „liść flagowy w pełni rozwinięty”)
• orientacyjny poziom uszkodzeń (np. liść flagowy: 10–20% powierzchni, liść podflagowy: 30–40%)
• przybliżoną liczbę larw na roślinę lub na liść flagowy
• obecność innych szkodników i chorób

Dodatkowo można zanotować krótką informację o pogodzie (temperatura, opady, wiatr), co ułatwia późniejsze skojarzenie dynamiki rozwoju skrzypionek z warunkami sezonu.

Zdjęcia jako element dokumentacji

Fotografie zmienionych liści i samych larw są pomocne zarówno dla rolnika, jak i doradcy. Pozwalają porównać poziom uszkodzeń między sezonami i lepiej ocenić moment wystąpienia szkód.

• dobrze jest wykonywać zdjęcia z tą samą skalą odniesienia – np. liść na tle dłoni, linijki lub tej samej karty
• w miarę możliwości warto robić fotografie zarówno ogólne (fragment łanu), jak i zbliżenia pojedynczych liści

W gospodarstwach korzystających z doradztwa zdalnego (telefon, komunikatory) zdjęcia często wystarczają, by specjalista wstępnie ocenił sytuację i zdecydował, czy konieczny jest przyjazd na pole.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Jak rozpoznać skrzypionki w zbożach i po czym poznać, że to właśnie one żerują?

Skrzypionki rozpoznasz przede wszystkim po charakterystycznych uszkodzeniach liści: podłużnych „wyskrobanych” pasach między nerwami, często przechodzących na wylot, oraz nieregularnych wygryzieniach brzegów liści. Najpierw pojawiają się drobne wgryzy dorosłych chrząszczy, a później szerokie, jasne „okienka” – efekt żerowania larw.

Dorosłe chrząszcze są niewielkie (ok. 4–5 mm), wydłużone, z intensywnie niebiesko-stalowymi pokrywami skrzydeł i rdzawobrązowym przedpleczem. Larwy są miękkie, śluzowate, zwykle przykryte ciemnym, mazistym „kożuszkiem” z odchodów, co utrudnia ich zauważenie, ale to one odpowiadają za największe szkody.

W jakiej fazie rozwoju zbóż skrzypionki są najgroźniejsze?

Największe szkody skrzypionki powodują od początku strzelania w źdźbło aż do fazy liścia flagowego i kłoszenia. To okres, kiedy roślina intensywnie buduje plon i najbardziej potrzebuje zdrowej powierzchni liściowej. Zgryzienie liścia flagowego i podflagowego może bezpośrednio przełożyć się na spadek plonu ziarna.

Najgroźniejszy jest koniec maja i czerwiec – czas masowego żerowania larw. W tym okresie warto prowadzić regularne lustracje i porównywać wyniki z progami szkodliwości, aby nie spóźnić się z decyzją o ewentualnym zabiegu.

Jak wyglądają jaja skrzypionek i gdzie ich szukać na roślinach?

Jaja skrzypionek są wydłużone, walcowate, długości ok. 1 mm, przypominają małe pałeczki. Świeżo złożone są żółte lub żółto-pomarańczowe, a przed wylęgiem ciemnieją do barwy brunatno-żółtej lub oliwkowej. Zwykle leżą podłużnie wzdłuż nerwu liścia.

Najczęściej znajdują się na górnej stronie blaszki liściowej, równolegle do nerwu głównego, rzadziej na bocznych częściach liścia lub na pochwach liściowych. Aby je dostrzec, warto wyrywać całe źdźbła, oglądać liście z bliska na jednolitym tle (np. biała kartka) i kontrolować szczególnie liść flagowy i podflagowy.

Jakie są progi szkodliwości skrzypionek w pszenicy, życie i jęczmieniu?

W pszenicy ozimej i jarej przyjmuje się zazwyczaj próg szkodliwości na poziomie ok. 0,5–1 larwy skrzypionki na 1 źdźbło, szczególnie w fazie liścia flagowego. W życie i jęczmieniu progi często są nieco niższe, ponieważ zboża te są chętniej zasiedlane i szybciej reagują spadkiem plonu.

Oprócz samej liczby larw należy ocenić:

• stopień uszkodzenia liścia flagowego i podflagowego,
• ogólną kondycję roślin i poziom nawożenia,
• spodziewany plon i aktualne warunki pogodowe.

Progi traktuje się elastycznie – nawet mniejsza liczba larw może być niebezpieczna, jeśli liść flagowy jest już mocno „wyskrobany”.

Jak często prowadzić lustrację plantacji pod kątem skrzypionek?

Lustracje pod kątem skrzypionek warto rozpocząć już w kwietniu–maju, gdy dorosłe chrząszcze przelatują na plantację i pojawiają się pierwsze wgryzy na liściach. W maju i na początku czerwca, w okresie składania jaj i wylęgu larw, kontrole powinny być częste – co kilka dni.

W praktyce zaleca się sprawdzanie 20–50 losowo wybranych źdźbeł w różnych częściach pola (obrzeża, środek, miejsca słabsze i mocniejsze), liczenie jaj i larw oraz ocenę uszkodzeń liści. Wyniki porównuje się z progami szkodliwości, aby podjąć decyzję o ewentualnym zabiegu.

Na jakich gatunkach zbóż skrzypionki występują najczęściej?

Skrzypionki najczęściej zasiedlają pszenicę ozimą i jarą, pszenżyto, żyto, jęczmień i owies. Występują w całym kraju, szczególnie licznie w rejonach intensywnej produkcji zbożowej. Mogą żerować także na dziko rosnących trawach, które stanowią dla nich ważny rezerwuar.

Ze względu na podobną biologię i rodzaj szkód skrzypionka zbożowa i skrzypionka błękitna są traktowane łącznie jako szkodniki zbóż liściożerne. W praktyce ważniejsze od dokładnego oznaczania gatunku jest pilnowanie liczebności larw i stanu liścia flagowego.

Czy dorosłe skrzypionki są tak samo groźne jak larwy?

Dorosłe skrzypionki również żerują na liściach, powodując podłużne wgryzy i wygryzienia brzegów, jednak ich znaczenie gospodarcze jest zwykle mniejsze. Największe straty powodują larwy, które masowo „wyskrobują” blaszkę liściową, znacząco ograniczając powierzchnię asymilacyjną rośliny.

Obecność większej liczby dorosłych chrząszczy i ich śladów żerowania na dolnych liściach to jednak ważny sygnał ostrzegawczy. Oznacza, że wkrótce mogą pojawić się jaja i larwy, dlatego po zauważeniu chrząszczy warto zintensyfikować lustracje łanu.

Najbardziej praktyczne wnioski

• Skrzypionki są jednymi z najgroźniejszych szkodników zbóż w Polsce, a największe szkody powodują ich larwy, intensywnie żerujące na liściach.
• W zbożach dominują dwa gatunki – skrzypionka zbożowa i skrzypionka błękitna – o podobnej biologii i szkodliwości; w praktyce rolniczej traktuje się je łącznie.
• Szkodniki występują w całym kraju i atakują głównie pszenicę, pszenżyto, żyto, jęczmień i owies, a także dziko rosnące trawy, które stanowią rezerwuar populacji.
• Kluczowy dla strat okres masowego żerowania larw przypada na koniec maja i czerwiec, zwykle od fazy strzelania w źdźbło do liścia flagowego i kłoszenia.
• Najbardziej niebezpieczne jest uszkodzenie liścia flagowego i podflagowego, ponieważ ogranicza to powierzchnię asymilacyjną rośliny w krytycznym okresie budowy plonu.
• Progi szkodliwości w pszenicy zazwyczaj wynoszą 0,5–1 larwy na 1 źdźbło (często niższe w życie i jęczmieniu), ale decyzja o zabiegu powinna uwzględniać także stopień uszkodzenia liści i kondycję łanu.
• Wczesne rozpoznanie dorosłych chrząszczy i pierwszych śladów ich żeru na liściach jest sygnałem do zintensyfikowania lustracji pod kątem jaj i larw skrzypionek.