Dlaczego prawidłowe ustawienie siewnika zbożowego decyduje o zyskach?
Źle ustawiony siewnik zbożowy potrafi w jeden dzień „spalić” zysk z kilku hektarów. Za duża norma wysiewu, nierównomierne rozmieszczenie ziarna, zbyt głęboki siew, za szybka jazda – to prosta droga do marnowania ziarna i paliwa. Z kolei dobrze skalibrowany i prawidłowo wyregulowany siewnik daje kilka konkretnych korzyści: oszczędność materiału siewnego, mniejsze zużycie paliwa, równomierne wschody, łatwiejszą ochronę herbicydową i wyższy plon.
Ustawienie siewnika nie polega tylko na nasypaniu ziarna i ustawieniu „mniej więcej” pokrętła. To zestaw powtarzalnych czynności: kalibracja normy wysiewu, regulacja głębokości, dostosowanie prędkości jazdy, ustawienie redlic, zagarniaczy i docisku. Dopiero całość daje efekt w polu.
Przy nowoczesnych odmianach, rosnących cenach paliwa i materiału siewnego, precyzyjna regulacja siewnika to jedna z najszybszych i najtańszych form poprawy opłacalności produkcji zboża.
Przygotowanie do regulacji siewnika zbożowego
Sprawdzenie stanu technicznego maszyny przed regulacją
Zanim zacznie się ustawiać normę wysiewu i głębokość, trzeba mieć pewność, że siewnik zbożowy jest w dobrym stanie technicznym. Nawet najlepsza teoria nie pomoże, jeśli maszyna jest zużyta i „sieje jak chce”.
Podstawowe elementy do sprawdzenia:
Aparaty wysiewające – zużyte koła wysiewające, zapchane rowki, uszkodzone wałki lub palce zmieniają dawkę ziarna i powodują zatykanie się nasion.
Przekładnia i napęd – luźny łańcuch, wyrobione zębatki lub zużyte łożyska powodują nierówną pracę wałków wysiewających, zwłaszcza przy zmianie obciążenia i prędkości.
Redlice – powycierane talerze, stopki, łapy, zbyt duże luzy, starte wargi talerzy przekładają się na niestabilną głębokość siewu i mieszanie nasion z glebą zamiast ich odkładania.
Elementy regulacyjne – zapieczone śruby, wybite otwory, pogięte cięgna, uszkodzone sprężyny uniemożliwiają precyzyjną regulację docisku i głębokości.
Dobrą praktyką jest przejrzenie siewnika kilka tygodni przed sezonem siewnym. Wtedy jest czas na wymianę zużytych części, prostowanie elementów, nasmarowanie łożysk i łańcuchów. Przegląd „na ostatnią chwilę”, wieczorem przed siewem, kończy się zwykle kompromisami i utratą precyzji.
Dobór materiału siewnego i jego wpływ na ustawienia
Nawet najlepszy siewnik nie zrekompensuje słabego materiału siewnego. Jednocześnie to, jakie ziarno trafia do skrzyni nasiennej, ma duży wpływ na ustawienia aparatu wysiewającego i rzeczywistą normę wysiewu.
Najważniejsze cechy materiału siewnego wpływające na regulację:
Kalibrowanie i wyrównanie ziarna – ziarno o podobnej wielkości i masie łatwiej jest równomiernie podać. Mieszanka drobnego i grubego ziarna powoduje zmienną dawkę na hektar i większą liczbę uszkodzonych nasion.
MTZ (masa tysiąca ziaren) – ta wartość jest podstawą do wyliczenia normy wysiewu. Zboża o większym MTZ wymagają mniejszej liczby ziaren na m² przy tej samej docelowej obsadzie kłosów.
Czyszczenie zanieczyszczeń – słoma, plewy, kamyki, grudki ziemi powodują zatykanie aparatów, zmienną dawkę i przerwy w wysiewie.
Wilgotność ziarna – zbyt mokre, „klejące się” ziarno ma tendencję do sklejania się w skrzyni, nierównomiernego zsypywania na wałki i tworzenia „mostków”.
Ziarno kwalifikowane zwykle jest już dobrze wyrównane i oczyszczone, ale własny materiał siewny z kombajnu wymaga ponownego czyszczenia i przynajmniej podstawowego sortowania. To bezpośrednio przekłada się na równomierność wysiewu i możliwość dokładnego skalibrowania siewnika.
Obliczenie normy wysiewu na podstawie obsady i MTZ
Ustawianie siewnika „na wagę worka na hektar” to szybka droga do marnowania ziarna i paliwa. Rozsądniej jest zacząć od obliczenia normy wysiewu na podstawie docelowej obsady roślin, MTZ i zdolności kiełkowania.
Przykładowo, jeśli planowana obsada pszenicy ozimej to 350 ziaren/m², MTZ wynosi 45 g, a zdolność kiełkowania 95%, norma wysiewu wyniesie w przybliżeniu:
Takie wyliczenie jest punktem wyjścia. Później należy przeliczyć tę dawkę na ustawienia siewnika, a następnie sprawdzić je w próbie kręconej. Dzięki temu nie wysiewa się „na oko” 200–220 kg/ha, tylko precyzyjnie dostosowaną ilość, co potrafi oszczędzić kilkadziesiąt kilogramów ziarna na hektar.
Próba kręcona – podstawa ustawienia normy wysiewu
Dlaczego próba kręcona jest ważniejsza niż tabelka producenta
Większość producentów siewników zbożowych dołącza tabelę wysiewu. Znajdują się w niej orientacyjne ustawienia dźwigni i przekładni dla danej normy wysiewu i rodzaju ziarna. Tabelka jest przydatna, ale nie uwzględnia kilku kluczowych czynników:
rzeczywistej MTZ konkretnej partii nasion,
stopnia zużycia elementów wysiewających,
rzeczywistej wilgotności ziarna,
poziomu napełnienia skrzyni nasiennej,
modyfikacji wprowadzonych w siewniku (inne koła, dorobione elementy itp.).
Z tego powodu próba kręcona jest kluczowa, jeśli celem jest ograniczenie marnowania ziarna. Pozwala ona sprawdzić, ile ziarna siewnik faktycznie wysieje przy danym ustawieniu. Bez tego pracuje się w ciemno, licząc, że „będzie mniej więcej dobrze”.
Przygotowanie siewnika do próby kręconej
Aby próba kręcona była wiarygodna, trzeba ją przeprowadzić zgodnie z prostą procedurą. W praktyce najczęściej robi się to bezpośrednio przed siewem, już na podwórku lub przy polu.
Ustaw wstępnie normę wysiewu zgodnie z tabelą producenta, bazując na wyliczonej wcześniej dawce (np. 170 kg/ha pszenicy). Tabelka wskaże pozycję dźwigni, przekładni lub skali.
Ustaw koło napędowe w pozycji wygodnej do kręcenia ręcznego (lub podłącz napęd elektryczny, jeśli siewnik go posiada). Upewnij się, że przekładnia jest włączona.
Podeprzyj siewnik tak, aby koło napędowe swobodnie się obracało, a jednocześnie maszyna była stabilna i nie groziło jej przewrócenie.
Podepnij lub podstaw worki pod wszystkie (lub część) otworów wysiewających. Jeśli siewnik ma dużo redlic, można wykorzystać tylko część aparatów, a później przeliczyć wynik.
Nasyp do skrzyni tyle ziarna, ile zwykle podczas siewu (nie zostawiaj prawie pustej skrzyni, bo w czasie siewu będzie pełna lub przynajmniej w połowie napełniona – to wpływa na przesuwanie się nasion).
Przed samą próbą dobrze jest dwa–trzy obroty kołem wykonać „na pusto”, aby aparaty wysiewające się napełniły. Ziarno z tych pierwszych obrotów nie jest wliczane do wyniku próby, ponieważ nie oddaje jeszcze stabilnej dawki wysiewu.
Samą próbę kręconą wykonuje się według instrukcji konkretnego siewnika, ale ogólna zasada jest podobna:
Ustal ilość obrotów koła napędowego. Producent zazwyczaj podaje, ile obrotów koła odpowiada określonej powierzchni, np. 20 obrotów = 1/20 ha. Jeśli nie ma takich danych, można samemu wyliczyć na podstawie obwodu koła i szerokości roboczej.
Zakreć kołem wymaganą ilość obrotów, starając się utrzymać równomierne tempo. Zbyt szybkie lub szarpane obracanie może dać zafałszowany wynik.
Zważ ziarno, które wypadło z aparatów wysiewających do worków. Jeśli użyto tylko połowy redlic, wynik trzeba przemnożyć przez 2, aby uzyskać ilość odpowiadającą pełnej szerokości siewnika.
Przelicz wynik na kg/ha. Jeśli np. 20 obrotów koła odpowiada 1/20 ha, a zważono 9 kg, to norma wysiewu wynosi 9 × 20 = 180 kg/ha.
Porównaj uzyskaną normę z docelową (np. 180 kg/ha vs. zakładane 170 kg/ha) i odpowiednio skoryguj ustawienie dźwigni wyregulowania dawki.
Po zmianie ustawienia koniecznie powtórz próbę. Dobrą praktyką jest wykonanie co najmniej dwóch prób dla danego ustawienia i uśrednienie wyniku. Pozwala to ograniczyć wpływ drobnych błędów (nierówne kręcenie, niedokładne ważenie).
Najczęstsze błędy podczas próby kręconej
Błędy popełnione na etapie próby kręconej idą w pole w postaci zbyt wysokiej lub zbyt niskiej normy wysiewu, a co za tym idzie – marnowania ziarna lub potencjału plonowania.
Za mała ilość obrotów – próba na kilku obrotach koła nie daje wiarygodnego wyniku, bo niewielkie odchylenia bardzo mocno wpływają na wynik końcowy.
Niewłaściwa ilość nasion w skrzyni – próba przy prawie pustej skrzyni, a potem siew przy pełnej zmienia sposób zsypywania się ziarna.
Nieodrzucenie „pierwszych obrotów” – ziarno z momentu napełniania aparatów wysiewających trzeba odsunąć na bok i nie wliczać do próby.
Niedokładne ważenie – używanie starej, źle wyzerowanej wagi, ważenie w wietrzny dzień na polu, brak uwzględnienia ciężaru worka.
Pomijanie powtórzeń – wykonanie tylko jednej próby i przyjęcie jej za „świętą” wartość.
Staranna próba kręcona zajmuje kilkanaście–dwadzieścia minut, ale potrafi zaoszczędzić kilka worków ziarna na kilkunastu hektarach i uniknąć późniejszych poprawek lub przerzedzeń łanu.
Ustawienie prędkości jazdy – klucz do oszczędności paliwa
Wpływ prędkości na równomierność wysiewu i zużycie paliwa
Prędkość jazdy podczas siewu ma bezpośredni wpływ na dokładność dawkowania ziarna, równomierność rozmieszczenia nasion i zapotrzebowanie na moc. Zbyt szybki przejazd prowadzi do kilku niekorzystnych zjawisk:
aparaty wysiewające mogą nie nadążać z równomiernym podawaniem ziarna,
redlice podskakują na nierównościach, co zmienia głębokość siewu,
zagarniacze rozrzucają ziemię nierówno, często odsłaniając ziarno na wierzchu,
silnik ciągnika pracuje w wyższych obrotach i pod większym obciążeniem, zużywając więcej paliwa.
Z kolei zbyt wolna jazda również nie jest optymalna – siew trwa zbyt długo, a silnik pracuje często poniżej optymalnego obciążenia, co także nie sprzyja ekonomice. Dodatkowo wzrasta koszt robocizny i czas zużycia maszyny. Zwykle kompromisem są prędkości w zakresie 6–9 km/h, zależnie od typu siewnika, gleby i uprawianego zboża.
Dobór biegów i obrotów silnika w ciągniku
Ustawiając prędkość roboczą, nie wystarczy „dodać gazu”. Aby oszczędzać paliwo, prędkość należy ustalić przez dobór odpowiedniego biegu i obrotów silnika. Najczęściej najbardziej ekonomiczna praca przypada na średnie obroty (np. 1600–1900 obr./min dla wielu silników) przy tolerowalnym obciążeniu.
Praktyczna procedura:
Jak dobrać prędkość roboczą krok po kroku
Zamiast sugerować się tylko odczuciem z kabiny, lepiej ustalić prędkość roboczą w kilku prostych krokach na polu.
Ustal wstępną prędkość docelową – na podstawie zaleceń producenta siewnika i doświadczenia. Dla klasycznego siewnika z redlicami stopkowymi zazwyczaj 6–7 km/h, dla talerzowych częściej 7–9 km/h.
Dobierz bieg tak, aby przy średnich obrotach silnika (np. 1700–1900 obr./min) licznik ciągnika pokazywał prędkość zbliżoną do założonej. Najpierw szukaj biegu, dopiero potem koryguj obroty.
Sprawdź pracę zestawu na krótkim odcinku (np. 100–200 m): obserwuj, czy silnik nie “dusi się” przy podjeździe pod lekką górkę, czy nie ma dużych spadków obrotów.
Skontroluj efekt na glebie – zatrzymaj się, odkop kilka redlic i oceń:
czy głębokość siewu jest równa,
czy ziarno nie wypada z rowka przy przyspieszaniu/hamowaniu,
czy nie ma zbyt dużych przerw lub zagęszczeń w rzędach.
Wprowadź korekty – jeśli redlice „tańczą”, zmniejsz prędkość lub pogłęb nieco pracę wału/znagraniaczy. Gdy silnik lekko się nudzi, a gleba jest równa – możesz nieznacznie podnieść bieg lub obroty.
Po wybraniu odpowiedniego biegu warto zapamiętać ustawienie na cały sezon siewny dla danego zestawu. Ułatwia to późniejszą organizację prac i paliwo nie „ucieka” przez ciągłe eksperymentowanie z gazem.
Odczyty z komputera pokładowego i przepływomierza paliwa
Coraz więcej ciągników ma wbudowane liczniki chwilowego i średniego zużycia paliwa. Można je dobrze wykorzystać przy ustawianiu prędkości siewu.
Najpierw ustaw roboczą prędkość (tak, by siew był równy), dopiero potem obserwuj spalanie dla 2–3 kolejnych przejazdów.
Porównaj zużycie paliwa przy dwóch prędkościach
Przykładowo, wykonaj po dwa przejazdy przy 6,5 km/h i 7,5 km/h na tym samym polu, w podobnych warunkach. Jeśli przy szybszej jeździe spalanie na hektar wzrośnie, a jakość siewu nie będzie lepsza (a często gorsza) – nie ma sensu przyspieszać.
W starszych ciągnikach bez elektroniki można jedynie porównać liczbę przepracowanych godzin i wielkość spalonego paliwa dla większej powierzchni (np. całe pole), ale i tak daje to pewien obraz, które ustawienie jest oszczędniejsze.
Głębokość siewu – gdzie najłatwiej „przepalić” pieniądze
Dlaczego zbyt płytko lub zbyt głęboko to strata
Nieprawidłowa głębokość siewu rzadko kojarzy się bezpośrednio z marnowaniem paliwa, ale w praktyce przekłada się na niższy plon i konieczność późniejszych poprawek.
Zbyt płytki siew – nasiona trafiają w wysychającą warstwę gleby, część nie wschodzi, część wschodzi bardzo nierówno. Efektem jest przerzedzony lub „schodkowy” łan, a więc gorsze wykorzystanie wysianego ziarna.
Zbyt głęboki siew – rośliny wschodzą słabo, opóźnione, często wyciągnięte i słabsze. W skrajnych przypadkach część nasion zupełnie nie ma siły przebić się na powierzchnię.
W obu sytuacjach gospodarstwo zapłaciło już za nasiona, za przejazd ciągnikiem, za operatora, a potencjał plonu jest znacznie niższy, niż mógłby być przy prawidłowej głębokości. Koszt jednostkowy plonu rośnie, choć zużycie paliwa na hektar może wydawać się podobne.
Ustawianie głębokości na polu, a nie w garażu
Regulację głębokości trzeba dopasować do rzeczywistych warunków glebowych, a nie tylko do podziałki na siewniku.
Wybierz reprezentatywny fragment pola – nie na samym wjeździe z drogi, gdzie gleba bywa zwięzła i ubita, lecz kilkadziesiąt metrów w głąb łanu.
Ustaw wstępną głębokość według skali siewnika (np. 3–4 cm dla pszenicy, 2–3 cm dla jęczmienia, przy uwzględnieniu typu gleby).
Przejedź 20–30 m, zatrzymaj się i odkop kilka rzędów na szerokości siewnika. Sprawdź rzeczywistą głębokość nasion.
Skoryguj ustawienie – jeśli ziarno leży płycej niż 2 cm lub głębiej niż 5 cm, zmień pozycję kół kopiujących/redlic i powtórz przejazd kontrolny.
Na glebach mozaikowatych (piaski przechodzące w zwięźlejsze fragmenty) dobrze jest sprawdzić głębokość w dwóch-trzech miejscach. Czasem lepiej pójść na kompromis i ustawić głębokość „środkową”, niż mieć połowę pola zbyt płytką, a połowę zbyt głęboką.
Zależność głębokości siewu od prędkości
Na polu z bryłami lub koleinami wyższa prędkość powoduje podskakiwanie redlic. Nawet jeśli na podwórku wszystko wygląda poprawnie, w praktyce część nasion trafia za płytko, część zbyt głęboko.
Przy dużej prędkości warto minimalnie zwiększyć docelową głębokość, ale tylko wtedy, gdy gleba jest pulchna i równomiernie uprawiona.
Jeżeli gleba jest nierówna, lepszym rozwiązaniem jest spowolnienie jazdy i ewentualnie lekkie dociążenie siewnika lub redlic (jeśli producent to przewidział).
Nie ma sensu „gonić” prędkością, jeśli finalnie i tak doprowadzi to do konieczności dosiewek lub spadku obsady.
Rozmieszczenie redlic i równomierność rozkładu ziarna
Znaczenie równych odstępów między rzędami
Dobrze ustawiony siewnik nie tylko dawkuje odpowiednią ilość ziarna, ale też rozkłada je równomiernie w poprzek całej szerokości roboczej. Nierówne odstępy między rzędami prowadzą do lokalnego zagęszczenia lub przerzedzenia łanu, a to z kolei:
osłabia konkurencję roślin z chwastami w miejscach przerzedzeń,
zwiększa ryzyko wylegania tam, gdzie roślin jest zbyt dużo,
utrudnia późniejsze nawożenie i ochronę (nierówny łan reaguje różnie na zabiegi).
Na starszych siewnikach, po wielu sezonach, redlice mogą być rozregulowane, wykrzywione lub mieć różny stopień zużycia. Zanim zacznie się regulować normę wysiewu, lepiej skontrolować, czy mechanicznie wszystko jest w jednej linii.
Sprawdzenie i korekta ustawienia redlic
Krótka kontrola rozstawu redlic przed sezonem potrafi wyłapać rzeczy, które później kosztują plon.
Ustaw siewnik na równym, twardym podłożu – beton, asfalt lub dobrze ubite podwórko.
Opuść redlice do pozycji roboczej i zablokuj hydraulikę, aby nie opadały ani nie podnosiły się podczas pomiaru.
Zmierz odstępy między końcówkami redlic w kilku miejscach (początek, środek, koniec siewnika). Różnice kilku milimetrów są jeszcze akceptowalne, większe wymagają interwencji.
Skoryguj ustawienie – poluzuj mocowania i ustaw redlicę ponownie w osi, wymień zużyte elementy (np. zbyt starte stopki redlic) lub wyprostuj wykrzywione części, o ile jest to bezpieczne.
Jeśli siewnik ma zniszczony lub rozciągnięty zaczep, będzie „pływał” na boki w czasie pracy, co także rozwala równomierność rozmieszczenia ziarna. Naprawa zaczepu często daje większy efekt niż kolejne korekty dawki wysiewu.
Źródło: Pexels | Autor: Karola G
Stan techniczny siewnika a oszczędność ziarna i paliwa
Elementy, które w pierwszej kolejności psują normę wysiewu
Nawet najlepiej policzona dawka i wzorowo wykonana próba kręcona nie pomogą, jeśli siewnik jest w złej kondycji technicznej. Największy wpływ na precyzję mają:
Zużyte wałki wysiewające (zębate, karbowane) – po starciu krawędzi pobierają mniej lub bardziej nierówno ziarno.
Rozciągnięte, zużyte łańcuchy i luźne przekładnie – powodują skoki w dawkowaniu, szczególnie przy zmianach prędkości.
Pogięte lub zapchane redlice – ograniczają przepływ nasion i zmieniają głębokość siewu.
Nieszczelne zasuwy/aparaty nasienne – ziarno może wysypywać się nawet przy zamkniętym dopływie, zwłaszcza podczas podnoszenia siewnika na uwrociach.
Regularne smarowanie, kontrola luzów i wymiana najbardziej wypracowanych części pozwala utrzymać powtarzalność wysiewu przez kilka sezonów, zamiast co roku „gonić” dawkę dźwignią, bo coś się rozregulowało.
Czyszczenie i przygotowanie przed sezonem
Nasiona mają tendencję do pylenia, a kurz i resztki zaprawy z poprzedniego sezonu potrafią skutecznie zaburzyć przepływ ziarna.
Dokładnie oczyść skrzynię nasienną – najlepiej sprężonym powietrzem, szczotką, ewentualnie myjką (jeśli producent dopuszcza, z zachowaniem ostrożności przy elementach łożyskowanych i przekładni).
Sprawdź i oczyść aparaty wysiewające – usuń zbrylony pył, resztki nasion, pajęczyny. Nawet cienka warstwa nalotu może zawęzić szczelinę roboczą.
Przesmaruj punkty smarne zgodnie z instrukcją. Suchy łańcuch czy łożysko w czasie siewu stawia większy opór, wymaga więcej mocy, a czasem potrafi się „przyciąć” w najmniej odpowiednim momencie.
Sprawdź koła napędowe – stan opon, ciśnienie, równomierność bieżnika. Zbyt niskie ciśnienie zmienia obwód koła, a więc i dawkę wysiewu w stosunku do tabel producenta.
Łączenie zabiegów – kiedy się opłaca, a kiedy szkodzi
Siew z nawożeniem w jednym przejeździe
Praca zestawem siewno-nawozowym pozwala ograniczyć liczbę przejazdów i zaoszczędzić paliwo, ale wymaga większej uwagi przy ustawianiu dawki zarówno ziarna, jak i nawozu.
Przed wyjazdem w pole trzeba osobno skalibrować sekcję nasienną i nawozową – dwie niezależne próby kręcone.
Łączna masa materiału (nasiona + nawóz) w skrzyni wpływa na obciążenie kół napędowych, a więc i na ewentualne uślizgi – dlatego prędkość powinna być raczej stabilna, bez gwałtownego przyspieszania.
W ciężkich warunkach glebowych (mokro, glina) korzystniej bywa rozdzielić zabiegi – mniejsza masa maszyny = mniejszy uciąg i niższe ryzyko zakopania się.
Siew poplonów i mieszanek – inne podejście do normy
W przypadku poplonów i mieszanek wielogatunkowych normy wysiewu często są traktowane z dużą tolerancją. Mimo to dokładniejsze ustawienie siewnika może dać wymierne oszczędności, bo materiał siewny bywa drogi.
Dla mieszanek:
Warto obliczyć normę dla każdego składnika osobno (w kg/ha lub nasion/m²), a potem zsumować masę.
Próba kręcona powinna być wykonana na gotowej mieszance, bo jej „płynność” różni się od pojedynczego ziarna (inna MTZ, kształt, tarcie).
Zbyt wysoka dawka jednego składnika (np. zboża w mieszance z bobowatymi) powoduje jego dominację i zmniejsza efekt agronomiczny poplonu, choć pieniądze poszły też na inne gatunki.
Kontrola efektu po wschodach – weryfikacja ustawień w praktyce
Liczenie roślin na metrze bieżącym i metrze kwadratowym
Najlepszą weryfikacją ustawień siewnika jest kontrola wschodów. Policzenie roślin po kilku tygodniach od siewu pokazuje, czy policzona norma wysiewu i próba kręcona dały oczekiwany efekt.
Przygotuj metrówkę lub pręt o długości 1 m oraz ramkę o powierzchni 0,25 m² (lub innej, którą łatwo przeliczyć na m²).
Jak prawidłowo wykonać lustrację wschodów
Wybierz kilka reprezentatywnych miejsc na polu – minimum 4–5 punktów, z dala od miedz, klinów i uwroci. Im bardziej zróżnicowa gleba i warunki, tym więcej punktów kontrolnych.
Ułóż metrówkę wzdłuż rzędu i policz wszystkie zdrowe rośliny na odcinku 1 m. Powtórz pomiar na kilku rzędach, w różnych miejscach pola.
Policz rośliny w ramce – połóż ją na łanie tak, aby obejmowała kilka rzędów. Zlicz wszystkie rośliny wewnątrz ramki, następnie przelicz wynik na 1 m², uwzględniając powierzchnię ramki.
Porównaj wyniki z założoną obsadą – np. jeśli celem było 350 kłosów/m², a po wschodach jest tylko 250–280 roślin/m², coś „uciekło” po drodze (błędy siewu, słabe wschody, szkody po deszczu lub ptakach).
Zapisz wyniki i warunki (data, pogoda, faza rozwojowa). Przy kolejnych sezonach łatwiej będzie skorygować ustawienia, mając konkretne liczby, a nie same odczucia.
Jeżeli rozrzut między punktami pomiarowymi jest bardzo duży, najczęściej oznacza to problem z równomiernością wysiewu lub zmiennymi warunkami glebowymi. Wtedy korekty trzeba szukać nie tylko w dawce, ale też w pracy agregatu uprawowego przed siewem.
Diagnoza przyczyn odchyleń między normą a obsadą
Gdy liczba roślin znacząco odbiega od zakładanej, można krok po kroku ustalić, na którym etapie pojawił się problem. W praktyce najczęściej zawodzi jeden z czterech elementów:
Norma wysiewu – zbyt niska lub źle przeliczona w stosunku do MTZ i zdolności kiełkowania.
Jakość materiału siewnego – niska siła kiełkowania, porażenia chorobowe.
Przy niższej niż oczekiwana obsadzie najpierw warto sięgnąć do notatek: jak była wyliczona norma (MTZ, zdolność kiełkowania, zakładane straty polowe) oraz jakie ustawienia aparatu wysiewającego zastosowano. Jeśli tu wszystko się zgadza, przyczyny trzeba szukać w polu – nierówna głębokość, brak wilgoci, szkody po opadach czy ptactwie.
Wykorzystanie obserwacji wschodów do regulacji na przyszłość
Jednorazowa lustracja niewiele daje, jeśli nie wyciągnie się z niej wniosków. Bardzo praktyczna jest prosta zasada: po każdym sezonie dopisuje się jedną rzecz, którą zmieni się przy następnym siewie.
Jeśli obsada była zbyt niska na całym polu, przy zachowaniu podobnej technologii uprawy i terminu siewu, można rozważyć podniesienie normy wysiewu o 5–10% lub korektę ustawień aparatu (np. u jednego z rolników coroczna „dopłata” 10 kg/ha pszenicy wynikała z niedoszacowania poślizgu kół na ciężkich glebach).
Jeżeli obsada w środku pola jest dobra, a na uwrociach słaba, źródłem problemu bywa podnoszenie siewnika przy zbyt dużej prędkości lub zbyt późne zamykanie/zbyt wczesne otwieranie aparatu wysiewającego.
Przy wyraźnych „pasach” gęstszych lub rzadszych roślin warto wrócić myślą do tego, jak jechało się w tych miejscach – czy była inna prędkość, inne przełożenie, większy poślizg kół na wzniesieniu.
Takie notatki po kilku latach układają się w prosty „przewodnik” po swoim gospodarstwie i współpracy konkretnego siewnika z daną glebą, ciągnikiem i technologią.
Wpływ prędkości i stylu jazdy na zużycie paliwa i precyzję
Granice optymalnej prędkości roboczej
Typowy siewnik zbożowy najlepiej pracuje w dość wąskim zakresie prędkości. Jazda wolniejsza od zaleceń producenta nie zawsze oznacza oszczędność paliwa, a szybsza bardzo rzadko przyspiesza pracę bez strat jakościowych.
Zbyt wolno – częściej trzeba korzystać z niższego biegu, silnik pracuje w mniej ekonomicznym zakresie, rośnie jednostkowe zużycie paliwa na hektar, a redlice mogą mieć tendencję do „wgryzania się” zbyt głęboko przy pulchnej glebie.
Zbyt szybko – rośnie poślizg kół napędowych, redlice skaczą na nierównościach, pogarsza się utrzymanie głębokości i równomierność rozkładu ziarna w rzędzie.
Dobrą praktyką jest znalezienie prędkości, przy której silnik pracuje na umiarkowanych obrotach, ciągnik nie „dusi się” przy niewielkich wzniesieniach, a siewnik stabilnie trzyma głębokość. Zwykle mieści się to w przedziale 7–9 km/h, choć wiele zależy od masy zestawu i klasy gleby.
Unikanie gwałtownych manewrów i poślizgu kół
Płynna jazda ma bezpośredni wpływ na precyzję wysiewu oraz spalanie. Każdy gwałtowny start czy przyspieszenie powoduje chwilowe przekłamania dawki, bo aparaty wysiewające i koła napędowe nie nadążają za skokiem prędkości.
Rozpędzaj się przed wjazdem w pole robocze – tak, aby w momencie otwarcia aparatu wysiewającego prędkość była już stabilna.
Hamuj i zwalniaj zawczasu – na uwrociach redukuj bieg stopniowo, bez ostrego hamowania, aby nie powodować nadmiernego uślizgu.
Unikaj jazdy zbyt blisko skrajów rowów i głębokich kolein, gdzie koła napędowe łatwo wpadają w poślizg lub tracą kontakt z glebą.
Jeżeli ciągnik ma duży zapas mocy, pokusa przyspieszenia jest duża. Jednak kilka dodatkowych hektarów w ciągu dnia może oznaczać spadek plonu na całej powierzchni – koszt paliwa i nasion robi się wtedy najmniejszym problemem.
Dopasowanie biegów i obrotów silnika
Dobór przełożenia bywa bagatelizowany, a potrafi dać wymierne oszczędności. Warto porównać dwa warianty:
wyższy bieg + niższe obroty silnika,
niższy bieg + wyższe obroty.
Na równych, dobrze uprawionych polach często bardziej ekonomiczny jest wyższy bieg przy obrotach w „zielonym” polu ekonomii, byle silnik miał jeszcze zapas momentu. W cięższych warunkach bezpieczniej zejść na niższy bieg – uniknie się dławienia silnika i nagłych spadków prędkości, które psują równomierność wysiewu.
Oszczędne gospodarowanie materiałem siewnym w praktyce
Dobór normy wysiewu do warunków i terminu
Ustawienie siewnika zawsze powinno wynikać z wcześniej obliczonej normy wysiewu. Wzorcowe wartości katalogowe są tylko punktem wyjścia – w praktyce trzeba je dopasować do terminu siewu, stanowiska i klasy gleby.
Wczesny termin siewu – rośliny mają więcej czasu na krzewienie, dlatego można utrzymać niższą normę, o ile nie ma ryzyka dużych strat zimowych.
Późny siew – zdolność do krzewienia spada, wskazana jest lekka korekta w górę, ale rozsądnie, aby nie prowadzić do zbyt gęstego łanu i wylegania.
Słabsze stanowiska (piaski, mniejsza wilgotność) – częściowo kompensuje się je wyższą normą wysiewu, lecz przy ograniczonym nawożeniu azotowym zbyt gęsty łan i tak nie wykorzysta potencjału.
Nadmierne „nabijanie” normy wysiewu rzadko daje realny zysk w plonie. Zboże zagęszczone ponad rozsądny poziom ma cieńsze źdźbła, jest bardziej podatne na choroby i wyleganie, a koszt materiału siewnego rośnie liniowo.
Łączenie różnych partii materiału siewnego
W gospodarstwie często zostają końcówki worków z różnych partii nasion. Ich zmieszanie i wysianie „na jednym polu” bez przemyślenia normy prowadzi do rozbieżności obsady, bo partie mogą mieć różne MTZ i zdolność kiełkowania.
Sprawdź parametry każdej partii – MTZ, zdolność i siłę kiełkowania (z etykiety lub badania w ODR/stacji oceny nasion).
Wylicz średnią ważoną MTZ i zdolności kiełkowania, uwzględniając masę każdej partii w planowanej mieszance.
Przelicz normę wysiewu już dla gotowej mieszanki, a potem wykonaj próbę kręconą na tej właśnie mieszance.
Jeśli parametry partii znacząco się różnią, lepiej przeznaczyć je na osobne pola lub na poplony. Mieszanie „na oko” może wyjść drożej, niż zakup nowej, jednorodnej partii nasion.
Ograniczenie strat na uwrociach i klinach
To właśnie na uwrociach i w klinach często traci się najwięcej ziarna i paliwa – przez wielokrotne nakładki, niedokładne zamykanie aparatów i niepotrzebne przejazdy.
Precyzyjne wyłączanie sekcji – jeśli siewnik ma niezależne sekcje, opłaca się nauczyć ich obsługi „z pamięci”, tak aby bez patrzenia na dźwignie czy przyciski wyłączać je we właściwym momencie.
Jazda równoległa do dłuższej granicy pola – zmniejsza liczbę nawrotów, a więc i nakładek oraz pustych przejazdów.
Rozsądne prowadzenie w klinach – zamiast „grzebać” w coraz węższy trójkąt przy końcu pola, lepiej zostawić niewielki fragment i dojechać do niego wzdłuż dłuższego boku przy następnym przejeździe.
W gospodarstwie, w którym przez dwa sezony świadomie ograniczano nakładki na klinach i uwrociach, zużycie nasion spadło wyraźnie, przy tej samej lub lepszej obsadzie roślin. Różnica wyszła dopiero w podsumowaniu faktur – mniej kupionego ziarna przy niezmienionej powierzchni zasiewów.
Nowocześniejsze rozwiązania wspierające oszczędny siew
Znaczniki ścieżek technologicznych i nawigacja równoległa
Nawet na klasycznym siewniku mechanicznym można sporo zyskać, korzystając z prostych narzędzi wspomagających prowadzenie zestawu po polu.
Znaczniki ścieżek technologicznych – prawidłowo ustawione ograniczają nakładki i pozwalają lepiej planować przejazdy opryskiwacza i rozsiewacza, co przekłada się na mniejszą liczbę „pustych” przejazdów i niższe spalanie.
Prosta nawigacja GPS (równoległe prowadzenie) – przydaje się szczególnie przy dużych szerokościach roboczych; redukuje nakładki i „dziury” między przejazdami, nawet jeśli siewnik nie ma jeszcze automatycznego sterowania sekcjami.
Na polach o nieregularnym kształcie zysk z takiego rozwiązania jest szczególnie widoczny. Mniejsze nakładki to mniej wysianego ziarna i przejechanych kilometrów, a więc obniżone koszty paliwa i czasu pracy.
Elektroniczna kontrola wysiewu i czujniki zatykania
W nowszych siewnikach lub po doposażeniu starszych modeli stosuje się czujniki na przewodach nasiennych oraz elektroniczną kontrolę wysiewu. Nie jest to gadżet dla „fanów elektroniki”, ale realna pomoc w utrzymaniu normy.
Czujniki zatykania przewodów sygnalizują, gdy w którymś rzędzie przestaje płynąć ziarno – przy kamieniu, grudzie gleby czy uszkodzeniu przewodu.
Systemy monitorujące dawkę potrafią pokazać na bieżąco, czy faktyczny wysiew zbliża się do zadanej normy, a przy większych odchyleniach informują operatora, że trzeba zatrzymać się i sprawdzić maszynę.
Jednorazowe uratowanie kawałka pola przed wysiewem „na pusto” lub z połową dawki często zwraca koszt takiego systemu szybciej, niż zakładał właściciel siewnika.
Proste „analogowe” patenty zamiast elektroniki
Nie każdy chce inwestować w elektronikę. Da się jednak zorganizować podstawową kontrolę własnym nakładem pracy.
Wizjer lub lusterko na skrzyni nasiennej – umożliwia kontrolę poziomu ziarna i wykrycie nierównego opróżniania się skrzyni (np. przez zapchane aparaty w jednej części).
Krótki odcinek przeźroczystego przewodu nasiennego na kilku rzędach pozwala gołym okiem stwierdzić, czy ziarno jest transportowane równomiernie.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Jak prawidłowo ustawić normę wysiewu w siewniku zbożowym?
Aby prawidłowo ustawić normę wysiewu, najpierw oblicz dawkę w kg/ha na podstawie docelowej obsady roślin, MTZ (masy tysiąca ziaren) i zdolności kiełkowania. Uproszczony wzór to: Norma wysiewu (kg/ha) = (obsada [ziaren/m²] × MTZ [g]) / (10 × zdolność kiełkowania [%]).
Uzyskaną wartość w kg/ha przyjmij jako punkt wyjścia do ustawienia dźwigni i przekładni według tabeli producenta siewnika. Koniecznie wykonaj później próbę kręconą i na jej podstawie skoryguj ustawienia, aż rzeczywista dawka będzie możliwie zbliżona do obliczonej.
Co to jest próba kręcona i jak ją wykonać krok po kroku?
Próba kręcona to test, który pokazuje, ile ziarna siewnik faktycznie wysieje przy danym ustawieniu. Wykonuje się ją na postoju, obracając ręcznie kołem napędowym (lub przy użyciu napędu), gdy ziarno spada do worków pod aparatami wysiewającymi.
Podstawowe kroki:
Ustaw normę według tabeli producenta na wyliczoną wcześniej dawkę w kg/ha.
Nasyp do skrzyni tyle ziarna, ile zwykle w czasie pracy, podeprzyj siewnik i załóż worki na wyloty.
Wykonaj kilka obrotów „na pusto”, potem odlicz wymaganą liczbę obrotów koła odpowiadającą określonej powierzchni (z instrukcji lub z obliczeń).
Zważ zebrane ziarno, przelicz wynik na kg/ha i porównaj z wartością docelową; w razie różnicy skoryguj ustawienia i powtórz próbę.
Dlaczego nie warto ustawiać siewnika „na oko” lub „na worek na hektar”?
Ustawianie siewnika „na oko” lub według zasady „jeden worek na hektar” nie uwzględnia różnic w MTZ, zdolności kiełkowania, wilgotności i jakości materiału siewnego. W efekcie bardzo łatwo o znaczące przewysiewy lub niedosiewy, które bezpośrednio obniżają opłacalność uprawy.
Przewysiew to marnowanie drogiego ziarna i paliwa, a także gęstszy łan bardziej podatny na wyleganie i choroby. Niedosiew oznacza z kolei zbyt małą obsadę kłosów i niewykorzystanie potencjału plonu. Precyzyjne obliczenie dawki i próba kręcona pozwalają uniknąć obu tych problemów.
Jak MTZ (masa tysiąca ziaren) wpływa na ustawienie siewnika zbożowego?
MTZ określa, ile waży tysiąc ziaren danego zboża i jest kluczowym parametrem przy obliczaniu normy wysiewu. Dla tej samej docelowej obsady roślin zboże o większym MTZ będzie wymagało większej masy ziarna na hektar, a o mniejszym MTZ – mniejszej.
Dlatego dla każdej partii materiału siewnego warto znać jej MTZ (z etykiety lub z własnego ważenia), a następnie użyć tej wartości we wzorze na normę wysiewu. Dopiero po takim wyliczeniu ma sens ustawianie dźwigni i przekładni oraz przeprowadzanie próby kręconej.
Jakie elementy siewnika sprawdzić przed regulacją, żeby nie marnować ziarna?
Przed regulacją normy i głębokości wysiewu trzeba upewnić się, że siewnik jest w dobrym stanie technicznym. Zużyte lub uszkodzone elementy powodują, że nawet najlepiej obliczone ustawienia nie przełożą się na równomierny wysiew.
zagarniaczy i wału dogniatającego (prostość, stan gumy, palców).
Regularny przegląd kilka tygodni przed sezonem daje czas na naprawy i zapewnia, że regulacja będzie skuteczna.
Jak materiał siewny wpływa na równomierność wysiewu i ustawienia siewnika?
Jakość materiału siewnego bezpośrednio wpływa na możliwość precyzyjnej regulacji siewnika. Ziarno wyrównane, oczyszczone i o znanej MTZ pozwala uzyskać stabilną dawkę na hektar i równomierne rozmieszczenie nasion.
Własny materiał z kombajnu wymaga co najmniej ponownego czyszczenia i prostego sortowania. Mieszanka drobnych i grubych ziaren, zanieczyszczenia (plewy, słoma, grudki ziemi, kamienie) oraz zbyt wilgotne, „klejące się” ziarno sprzyjają zacinaniu aparatów, zmianom dawki i powstawaniu „mostków” w skrzyni. To prowadzi do pasów z przewysiewem i niedosiewem oraz trudnej do skorygowania pracy siewnika.
Kluczowe obserwacje
Prawidłowe ustawienie siewnika zbożowego ma bezpośredni wpływ na opłacalność – ogranicza marnowanie ziarna i paliwa, zapewnia równomierne wschody i wyższy plon.
Regulacja siewnika to zestaw powtarzalnych czynności (kalibracja normy wysiewu, ustawienie głębokości, prędkości jazdy, redlic, zagarniaczy i docisku), a nie jednorazowe „ustawienie pokrętła”.
Dobry stan techniczny maszyny (aparaty wysiewające, przekładnia, redlice, elementy regulacyjne, zagarniacze i wał dogniatający) jest warunkiem koniecznym, by jakakolwiek regulacja miała sens.
Jakość materiału siewnego (wyrównanie i kalibrowanie ziarna, MTZ, czystość, wilgotność) wprost wpływa na równomierność wysiewu i możliwość dokładnego skalibrowania siewnika.
Normę wysiewu należy obliczać na podstawie docelowej obsady, MTZ i zdolności kiełkowania, zamiast wysiewać „na oko” określoną liczbę kilogramów na hektar.
Próba kręcona jest kluczowa, ponieważ pozwala sprawdzić rzeczywistą dawkę wysiewu dla konkretnego ziarna i konkretnego, zużytego w różnym stopniu siewnika, a więc jest dokładniejsza niż tabelka producenta.
